HESPERIDES
NORIMBERGENSES.
e 2 e
| es Minct hic N ORIS cultu ftudioque perito : | | inclyta, Pegnefus quam pater ipfe ftupet. e» Namque fuis undis gaudet peregrina rigari | ) munera telluris, mitia poma videns. Eximium , quondam quo colla fuperba gerebat (5. cum Tiberi Ganges, rettulit illa decus. Aurea dum pofuit fua. germina in arva Benaci Acgle, prima trium quae foror Hefperidum; Aegle, quae imperiis cunctis fua parca negavit, fparíit ibi larga citrea dona manu; E fponte fuperba boni folis Arethufa Limonis dum Ligurum terris femina fülva dedit; et folus Calaber, quas Hefperthufa ferebat, auri dum fruges fedulus usque metit : | Quaelibet illorum, reliquis certantia terris; | arva beata magis fe bonitateferun..— — .— — | ud faciat NORIS ? Certant tres munera Nymphae illi ferres auro munera cara magis: Glarea, quae infelix quondam, nunc fertilis auro eft, En, inquit, Nili fplendeo divitiis: Quicquid ab auriferis ciectat Iberia plantis, quasque comas aluit divitis unda Padi; quodque legunt aurum Eous Graiusque fativum; nunc gremio in noftro cuncta decora nitent. NORIS, mactenovis, calatho quae divite fundunt Hefperides , cultis arboribusque tuis. Alta petens caeli Tibi nunc famulatur Apollo, lumine fecundo profpicit arva tua. Alcidae pariterque iuvat folertia fortis, Mercurii dotes ingeniique vigor. Nomen eat fuper aftra Tuum maneatque perenne; altius emineat culminis arce Tur.
gt He zer
mt E, € D 7.
MEFEEET
HBETEEEEI
RA
HESPERIDVM
NORIMBERGENSIVM
PI JE
MALORVM
CITREORVM, LIMONVM AVRANTIORVMQVE:
CVLTVRA ET VSV
EAR I111,
BENE MVLTIS ICONIBVS IN AES ELEGANTISSIME
INCISIS ORNATI:
4SFIBVS SVBIVNCTA EST.
ELEORBRA
FLORES PLANIASQVE, JARIORES N AGRO NORIC CVLTAS EXHIBENS,
DE HOROLOGII SOLARIS BVXO DESCRIBENDI RATIONE,
DE HORTO EX OPTICORVM REGVLIS DELINEANDO,
DE COLVMNIS ITEM MILLIARIBVS ET OBELISCO THEODOSIANI SIMVLACRO IN AVCTORIS VIRIDARIO ERECTIS,; !
Mo.Bot Grim — BREVIS COMMENTATIO, i6osg AVCTORE
Hh 6 —*
OMNIA E LINGVA GERMANICA IN. LATINAM NVNC TRANSLATA. ' * * * CVM $. CAESAREAE MAIESTATIS PRIFILEGIO. NORIMBERGAE,
APVD IO, ANDR, ENDTERI p. m, FILIVM ET HEREDES.
9c
"S - o —— —À — " t " , F, f ; ; i 1 - , - " : » * $ * * tar 1 , . L » aes 1 p i i " à » d ^ « . ^
i , ; en , —$ £ , D ed ; E . E 1 ^a » Li LI 14 MÀ, - 1 4 "T. 2 Ees3 z , : 1 Na EX : * Ws , Te : &. i : : [ : Y : I E es A 2 " ; de z : z í ie d do Lo -— - d 2i : We rene HR -— 7 - Em s C ood Rome mie 4 ;
—« ud X 4 * ts a : *
—€ a 4 : ? ; La 1 3 x E " » j ^ "exo eoo * a 3 ad xam E T" e&w-s
*oe : Ro ed x A. : "RS E RENI
a ums AES RÀ Te c. pice. eR -
peraicuru
s Eod,
ttu San PR Ra M
JaoM DISSERTATIO EPISTOLICA
PRAECIPVIS HESPERIDVM SCRIPTORIBVS
IISQVE TAM ANTIQVIS QVAM RECENTIORIBVS.
PRAENOBILI AMPLISSIMO.VE VIRO
DN. IOANNI CHRISTOPHORO VOLCAMERO,
IN LIBERA IMPERII ROMANO-GERMANICI CIVITATE NORIMBERGENSI CIVI, ET MERCATORI, OPERIS LVCVLENTI , QVOD HESPERIDES NORIMBER.- ' GENSES INSCRIBITVR, AVCTORI PERCELEBRI,
ERHARDVS REVSCHIVS S.D.
Xire in manus hominum potuiflent TVAE, VIR AMPLIS- P229 SIMEHESPERIDES NORIMBERGENSES, [ atine nunc NU loquentes, citra ullum manumifTionis teftimonium, utpote quae fuam omnibus ingenuitatem , cum primum prodirent, fatis abundecomprobarunt. — Sacraveras eas civibus noflris Germanis, ne horum limites egrederentur, praecipiens: at P illae, ut folent puellae, ulterius exfpatiatae, fuum in amo- E35 rem exteros quoque, praecipue Anglos, Belgaset Italos, pel- — . lexerunt , non finehonorifica Nominis Tui commendatione; Hositaque cum nihil magis haberein votis intelligeres, quam ut confabulari cum illis liceret fibi;linguae Teutonicae ignaris: duplici Tibi beneficio obflrinxifli rei horten- fis et herbariae cultores, quando exorare Te tandem paffus es, ut in linguam erudi- torum eas transfundi curares, quo Latine loquentes, cunctas Europae regiones per- vadere,omnibusque fe commendare valerent, Etfi enim Pontanum;Ferrarium, Com- melinum aliosque, qui ut cultura Hefperidum fuis in arvisrecte inflituatur , literis. mandarunt, fecutus , eandem regioni noflrae potiffimum convenientem edocuifli, eandemquenon omnibus locis commodam effejipfe confirmas: fieri tamen non po- tuit,quin generalia culturae praecepta bene multa admifceres; e quibus periti colo- ni, etiam fub alia caeli plaga degentes, hauriant, quaee refuerint : anfam certe haec non infrequenter praebebunt cogitandi de iis, quae mentem alias effugiflent, tene- ras tamen arbufcularum propàgines quam mitiffime rectiffimeque foveant, Ne- gandum certe nonet, ipfaque experientia, fidiffima rerum Ue evincit, pro di- verfiffimo locorum genio hic fumme noxia effe, quaealibi faluberrima funt compro- bata: quae diverfitas et in homine et in plantis perfpicue comparet, adeo ut recte ge : (A) erit
NEA, /) -
ed (o) Ke
ferit Ícripferitque Hiflroricorum antiquiffimus Herodotus: 4 — Natura comparatum eff, ut e mollibus regionibus molles cviri exiflant, neque ex eadem terra admirandae fruges, et egregii bello cuir: gignantur, — Atque haec cauffa efl, cur Tibi integrum non fuerit, aliorum veftigia ita legere,quominus interdum ab illorum fententiarecederes. Quem- admodum vero Tibi aliorum labores , quos fubinde meritis exornas laudibus , mul- tum profuerunt, Tuamque in colendis hifce arbufculis induflriam egregie excitarunt ; fic nec aliis harum rerum fludiofis inutile, nec Tibiiniucundum fore iudicavi, fi Scri- ptores qui de Malorum Aurearum cura quidquam memoratu dignum attulerunt, velati in tabella exhiberem, Tuoque Operi praemitterem. — Ita enim cuilibet;qui haec talia noffe cupit, integrum erit,fuo uti iudicio,et ex diverfa, quae in diverfis obtinet terrae locis, cultura feligere,et inire eam colendi rationem, quam exiflimaverit con-
venientiffimam, ^ Referam autem, pro virili parte cuiusque voluntati obfequuturus,
omnes tam antiquiores quam recentiores, quotquot meam in notitiam pervenerunt, hac lege ; ut ex veterum fcriptis, ( quandoquidem de Hefperidum cultura fcribendi laborem fibi ex inftituto haudquaquam fumferunt, ) breviter, qualis olim fuerit in ufu, annotem ; maxime in gratiam eorum, quibus veterum perquirere monumenta non vacat. Atin recenfione iuniorum eos tantum memorabo, qui variis in regio- nibus hoc de Hefperidibus commentandi munere vel univerfim iuflis voluminibus, velfigillatim Íchediasmatibus molis exiguae editis, funt defuncti,et quacunque ratio- ne aliquid adartisaugmentum laudabilitercontulerunt. Quem meum conatum fi Tibi, VIR OPTIME, bonisque omnibus probavero,erit de quo vehementer gaudeam.
Si iuvat, ab ultima Hefperidum aetate, quoad memoria repetere poffumus quam longiffime , ordiri, tenuia admodum culturae huius initia deprehendemus, Non enim mitiora aut lautiora huius rei fata comminifci valemus , quam fuere rerum omnium, quarum z4//z dicente Serieca, vitae morumque magiflro optimo , cozfun- mata efl, dum 1neepit : et 1m omm negotio longe femper a perfecto [uere principia, — Haec quo augmenta caperent indies maiora,
ipa nocuas artes cuaria experientia rerum , et labor offendit miferis , u[nsque magifler.
Vetufliffimis tamen temporibus curam malorum aureorum, (non autem iam ex- pendere libet, quaenam illa fuerint : demus interim, fuiffe citriorum genus; ) non omnino fuiffe neglectam , nec fegnius eorundem culturam peractam , fabularum commenta, infidum alias ac lubricum fidei faciendae argumentum,firmiter fatis pro- barevidentur. His repetendistempus noninfumam,cum tritafintatqueobvia. Ad. haec legi poterunt in eximio hoc Tuo tractatu; in quo et fabulas et varios fenfus ex eruditorum coniecturis dextre edifferuifli. lllud addam, efle,qui altius fabulae ori- ginem repctentes,perhibent, aTellure eadem cum ramo Iunoni fuiffe oblata, nuptias cum Iove celebranti; hancque fuum in hortum prope Atlantem inferi juffifIe, Hefpe- ri filiabus et dracone cuftodibus relictis: — Atque ex his arboribus mala efle, aiunt, ab Hercule in Graeciam afportata. Neque aliunde efle volunt; quae Venus Hippome- ni tradidit, curfu cum Atalanta decertaturo. Ex hortis enim Hefperidum poma iflaec decerpfiffe, et praeterea eiusmodi arborem in facra fibi Cypri infula plantafle Dea haec memoratur. Vbinam vero locorum horti illi , in omni Graecorum antiquitate fa- mofiffimi,fuerint confiti, dictu non adeo proclive efl. Hefperidum nomine infula et urbs Libyae celebratur a diligentiffimo Geographo, Strabone, ^ et ante eum a Scylace Caryandenfi, c qui hortum adiacentem ita defcribit : liic efl bortus Hefperi- dum. Efl "vero locus profundus org yts XVl1L praeruptus circumquaque , €: de-
: . [A 2 /
a Calliope five L, VIII, infin, &Geogr. L.IL pag.84. cin Periplo p.46,
—rnnnnmennnnmnmmmmeg pr a c MD M
ej (o ie
Jceufum babeus. — Vbiquecvero duobus fladis mon minor efl latitudo et longitudo, — Hortus
bic opacus eft , arboribus 1n [e incvicem implicatW, quam maxume denfis. — Arbores funt lotus, mali omui generis, punicae, pyri, arbuti fructus, mora, cuites, myrti, lauri, bederae, olicvae, oleaffriyamygdalisuglandes, Iam quidem,etfi a vero non multum abfimile videa- tur, locum huncamoeniflimum, praeruptis montium iugis obiectis inacceflum , fabu- lae occafionem et originem dedifle, illud nec pro vero afhirmare,nec refellere animus efl. Largiamur et hoc aliis id affirmantibus ; in Africae finibus fita fuifle iftaec vi- ridaria; quo hacrationede ipfis Scriptoribus dicendiinitium inveniamus.
Proinde ex Africa oriundum, primum hic Scriptorem Tibi, VOLCAMERE PRAESTANTISSIME,celebro,eumque regio diademate infignem,cuius tamen opera ad unum omnia tempus edax rerumabolevit. Eft illelOBASf(iveIVBA, Numidiae atque Mauritaniae rexpater Ptolemaei ex Cleopatra,cognomento Selene, quae erat fi- lia Antonii Triumviri et Cleopatrae, Z Hic , patre adverfus C. Iulium Caefarem bel. lum gerente; admodum puer bello captus , Romaein triumpho ductus efl. e Aclia- nus f'obfidem a patre, qui contra Caefarem
Veuerat et parcvis redimitus luba fagittis , Romanis fuiffe datum perhibet. Dum Romae eft commoratus , bonas literas didicit , adeoque feliciter excoluit , ut ftudiorum claritate memorabilior , quam regno, T0AUJa.3ec TàT0V nomine ab Athenaeo g decorari promereret, fcriptis poft- modum bene multis inclitus , plurimisque veterum laudatus — In Augufli quoque amicitiam fe infimuavit, qui eum pro regno paterno multis Africae partibus dona- vit, bquas ad Ptolemaeum filium transmifit, interfectus a C. Caligula, ex infidiis in via , uti colligit e Seneca Lipfius, ; Tantus hic rex, regiae fuae dignitati nequa- quam dedecori fore ratus , fi ad rem usque hortenfem fe demitteret , de citri no- mite commentatus eft , hoc malis Hefperidum commune fuifle comprobans, E- quidem Iubae fidem denegat Democritus, Athenaei Dipnofophifta; iurene an iniu- ria? alibi disquiram: rem tamen, etfi non citri nomen , antiquis cognitam fui(fefate- tur. Liber Iubae, qui hujus rei memoriam confervavit, infcriptus erat: "£2 Mene cvy'yesupara, k Inde coniecturafortaffenon vana adducor , ut credam, de cultura eum parum aut nihil hic praecepiíle: praetereundus tamenidcirco mihi non videbatur, quia non alius eo antiquior Hefperidum nomen Romanum nos edocuit; quod idem bini Medicae artis principes, aetate non multum inferiores, Diofcorides, / et Scribo- nius Largus , 7 fcriptis fuis pariter inferuerunt. — Quaeres fortaffe, VIR OPTIME, annon fcriptores idonci ex reliquis eius operibus quaedam confervarint , naturalem Hefperidum hiftoriam illuflrantia? Sed tantum abeft ,ut fragmenta huc facientia in- de exfcripta depromferint, ut potius, fi ex librorum titulis de ipfo libro iudicare fas eft; de iisalioin loco mentionem inieciíTe, ne leviquidem fufpicione ducamur. . Vtque dictis fidem faciam fingula, nilegiTe grave fuerit, Viri diademate cincti monumentalitera- ria recenfebo; quo ipfo et apud alios rerum aeftimatores gratiam meiniturum confi- do, cum multo ftudio collegerim pluraeorum, quam aquoquame recentioribus funt À
| 2 annotata, 4 Plutarchus in Vita Antonii; Suetanius in Calig. cap. 26.ibique Torrentius, Strabo L.XVII.p. $70,Suidas, e Plutarchus in G.I,Caefare; et Appianus de Bello Civ. Lib,.IL p.49 r,edit.H,Stephani. Hiftor. Animal, Lib.VII,c.27, £g Dipno- foph.Lib,THILp.g s, b Strabo L, VI, circa fin.Dio Caffius Lib.LIILadann.729.De Tubahoc plura congeffit Bernardus Aldrete, in libro;cui tit, Varias Antiguedades de Efpanna; Africa y otras provincias Lib.IIII.cap.20.p. £77. 178.179. Prodiit hic liber Antverpiae 1614.£4, Add.G.I.Voffius de Hiftor.Graecis L.1I.c.4. 1 ad Taciti Annal. .IHIT.c.25. k Meminer l G iorum de LibyaPlutar- chusin Parallel,min,c.25, ubi e libro tertio quaedam profert, — Athenaeusloc, cit, iDehocpaulopoít, — 2» Cap. XLLcompofit.1 58, i
* eli (o) fe
annotata. Itaque praeter jam dicta 7€e4 AuGunc TU'y y eat aT a; celebranturI]) eius- dem Agyauonoyia FP tUa» five Romanae Autiquitates, quas non alias fuiffe autu- mo quam [eroe ia» Popotixn, feu Hiftoriam Romanam, » qua laudem in primis me- ruit, Movet me, ut Antiquitateset Hifloriam pro opere eodem habeam , quod il- larum auctoritate non alium effe ufum reperiam, praeter Stephanum Byzantinum, qui librumIIallegat,o ^ Amplius IIT) quafi potiora Africae atque Europae regna et imperia non caperent vim ingenii, mente quoque ac Ícriptis comprehendit magnam Afiae partem, f quam plures populi, fuis diflincti nominibus, incolebant. De Affj- riis enim duos ei libros tribuit Tatianus, 4 quos et Clemens Alexandrinus r legit fed ibi nomen vitiofe loaGac pro loGac Ícriptumeft. Praeterea III) memor beneficii ab Augufto accepti, volumina fcripfit de C. Caefaris Expeditione Arabica, ad ipfum C. Cacíarem, Augufti F. natu maiorem 5 quae fide digniffima fequitur Plinius. Nec vero in hiftoria fcribenda omnem pofuit operam 5. quin potius de ceteris quoque litera- rum artiumque humaniorum partibus multa eft commentatus. Atque huc refero V) Libros de Pretura, quorum alterum citat Sopater in Ecloeis apud Photium, z et VI) dePictoribus Harpocrationi » memoratos. Hos enim diverfos fuiffe a prioribus nullus ambigo, cum laudatus iam Rhetor & Grammaticus Alexandrinus, poftquam paulo ante Opus de Pictoribus citaffet, in IloAvyewroc fcribat: isTogumuaow aoi T&xai Aegrquav &y v0 664 Zaryeg uva loea & vois z«eà l'eaQutiie cum brevius, omiffo alterius libri titulo, dicere potuilfet : xai Aeréquv xat [Gate & vois 7662 Zio-' yexQuy. VII) Huc ctiam pertinere cenfenda eft. Ssareuxn icroese , Theatralis -Hi-. fforia, qua argumenta Tragica , five et hiftorias et fabulas tragice defcribi folicas ali- quot libris x complexus eft. Atque hanc eandem refpexiffe cenfeo Hefychium, quando in quarto Ocereixoy noftr um citat, y qui VIIT) eundem, (falfo enim ibi NU legitur) in decimo quinto 7&24 optoiorar by, x de Symilitudinibus allegat, Denique IX) citatur aSuida a & d'evréeo Q3oegie ^&£sus , de corrupta dictione , uti hunc lo- cum ex MSS. Parif, reflituit Cl. Neocorus, cum antea legeretur Qoeos AéEiue, evaria dictione. — Vltimo loco adhuc commendandus eft X) eius liber exiguae molis de Eupborbio herba, : quam in Euphorbii Medici, inventoris honorem ita di- ctamvoluit. lamvero ex hacícriptorum recenfione, certo confilio inflituta, nemi- ni obfcurum efle poteft, raram Iubae, aut plane nullam, dicendi de Citris occafionem fuifle. Hoc unum,antequam ad alia transgrediar , addidifle iuvabit, poetica etiam facultate eum polluifle,id quod ex ipfius epigrammate in Leontem Argivum, Tragi- cum, c conflare poteft. — — : | | Sed ad reliquos Hefperidum fcriptores, origine Afros, propero. — Mirandum ve- ro, ex terra illa barbara ; monftrorum matre, tot cultiffimi ingenii viros prodiiffe, Scribit Edo Neuhufius : 2 — Awffrales , quorum cvertices propius perflringit aefficvi folis : | .. erbita
meet Ter
» LibrumlI citat Stephanus, in Aye et àcz/s, — Nequealiumlibrum refpicitin AaGiu, o in Noaarría, p Deamplitudine A(Tyriae, quam poftea Syriam appellarunt, le-- gendi Strabo CR XVI, ab init. "Mea Lib.L cap.II, quem fecutus eft Plinius Hift. Nat, Lib.V, Sect.1;. et Martianus Capella Lib. VI, cap.de Arabia et Syria. 4 inOra-
tione contra Gentes p.124. —— r Stromatum Lib.I. p.323. . Conf, Keckermannus
de Natur. et Propriet, Hiftoriae in Auctarío qu. VII, $ Lib. VI (ect, 3 1.in fin,
? In Biblioth, Cod, CLXI. pag. 338. add, Valerius Hirpocrationin nexóovere,
s» ln rHajjéseubilibrum VIII allegat, «| x Quarti meminit Atheaaeus Lib. LIII,
p.17f.et Vlpianus ad Demofthenem, |. In&o»evua. z; In xZgrs, Add, Athenaeus
L.cit.p.170, 5 In z«uedíscn, b Quod laudant Galenus zar 76v; Lib. VITII
cap.4. et Plinius Lib,XXV.fect.38 p.400. — € Setvavitid nobis AthenaeusL, VIII
P347. d Theatr, Ingenii human,L,l,c, 16. p.272»
"
c
Terrae vene
«e () €
orbita , IMgenio abundare , ad cogitandum acutos, ad intelligendum expeditos , ad capienda confilia paratos, ad carvenda pericula circum[pectos, 1m omnibus bumani commercii negotiis procvidos ac fapientes. — la boflem cuero magis fraude et furticvis snfidiarum tendiculzs ; quam aperto Marte , confertitque aequo cvirtutis certamine cviribus depugnare. — Et polt pauca addit: Neqwe clarius quidem Auflralis naturae, quam im. Aegyptum. refulget [peci- men: qui 1n Affae Africaeque fiti confimio , et flagellati folis propinqui radi , utrisque [em- per promtiffimi sugenit artibus excelluere, | Non ergo invideamus illis gloriam , quam Dionyfius e tribuit, canens: T zaed voucldtovcw ctevreemémy *yévoc aydeav, oi rero: (2i0roio dieclncavlo xe^évSovs , zeros d" ipepgerlos £r eignaalo aegreov, xai a7:0e9vi9larne rte a'uAaxoc aao 2o , 7zreroi € yeo unos roov veu élencavro |. 9uue Qegccaquevos NoEoy deouoy nio. Huuc accolunt praeclarorum genus. bominum , qui. primi coitae. diflinxerunt. vias : primi item optabile experti [unt aratrum, atque [emen [uper rectiffimum [ulcum po[uerunt, Primi etiam lines caelum dimenft [unt , ammo contemplati obliquum cur[um folis. Ex hac itaque terra, a qua Graeci fapientiam petiere, et quidem ex Naucrati urbe, ortum ba- buit, quem nunc fiflo, ATHENAEVS. Hunc inter Medicos locum tueri poffe, affirmat Dan, Clericus: f'at in libris, qui fuperfunt eruditiffimi , res quoque naturales et me- dicas tradens , verborum potius quam rerum curam egit , ideoque Criticis et Gram- maticis accenfendus, — Aetatem ejus primus conftituit Tan, Faber. g Scripfit autem poft Commodi obitum fub Pertinacis atque Severi principatu; Oppiano Poéta, quem laudat, P poflerior. Quid ex ejus Libris AeizvoroQierov (quorum XV fuere, fed binos priores cum dimidia tertii parte amifimus;) fit inflituto noflro accommodum, ipfe iudicare potes, VOLCAMERE AMPLISSIME , fi Criticum egiíIe eum perpen- des,et de nominibus disputaffe, uti in luba paulo ante vidimus. | Quae praeterea habet de Citro, e Theophrafíto funt depromta. Tacendustamen propterea non erat, cum in opere iftoc, multiplicieruditione referto , inter coenae lautitias etiam Hefperidum ap- ofuerit mala, quae in coena Laurenfis vidiffe aeque iucundum efl, ac in Theophrafti GE Meretur quoque, ut reliqua eius cripta, quorum pauca funt , hiccommemo-
rentur. Memoriam eorum ipfeconfervavit, Fuereautem Hifforiáe Ducum , qui frngulari
certamine [ui profuere , 1 et Libri de Regibus Syriae, k.. Quae plura Athenaei nomen praeferunt , non funt noflri, fed alterius cognominis, uti viris docti(fimis obfervatum diu efl. — Ceterum ex Athenaeo peculiare annoto, quod, cum vulearis traditio ex Africa in Graeciam mala iflaec fuifle illata, teneat; ipfe cum Plinio aliisque ex Afia hanc flirpem eo defcendifíe pronunciet , / fcribens: or; d" óvres x 79e cy. y meas éxei ne xar$6n $i ToU; ENNIvace TO QurGOy ToUro , &criy £U£C) Ae'yüpuevoV xai "a20 voie xppLod iae sromraie. —Duod autem ex Afrae fuperiere plaga in Graeciam recvera ffirps ea. defcenderit , fériptum a Comici. Poetis invenitur. Noftra quidem parum re- fert, unde Graecia ifta ftirpes acceperit: potuiffe tamen fieri, (fi quidem Hefperi- dum mala fuere citria;) cenfeo , ut pofl Herculis tempora aliunde frcquentiora fuerint advecta; potiffimum Theophrafli aevo, qui a patria vocavit Mala Medica.
| (B) Hinc ;€ In Orbis Defcriptione, v, 222—237. f Hift. Medicinae P. IIL L, IIT, c. o. pae, 204. . -glib.LEpittp.é4, — b Lib.Ip.r3. Conf, CIL Alb. Fabricii Biblioth .Gr. Lib,LLII,
Cap. 2o, p,6 3o qq. à Lib,lILp.15 f. k Lib, V.p.z11,. I p.84.
B. ROR .
Hinc commodam nancifcimur occafionem transmittendi in Afiae oram. Ex Ci- licia enim oriundus fuit vir literis cultiffimusquem magnus Scaliger z merito Her- bariorum dictatorem falutavit, PEDACIVS vel PEDANIVS DIOSCORIDES, na- tivitate Anazarbeus , genere Romanus ex Pedaniorum familia,qui magnam vitae par- tem in Aegypto apud Cleopatram füb Antonio transegiffe perhibetur quibusdam. At Marfilius Cagnatus z ab horum rationibus recedens, Hermolaum Barbarum alios- que fecutus, Plinio eum vel pofteriorem vel aequalem facit. — Neque vero conte- mnendae funt rationesquibus fubAugufto eum floruiffejadflruit maximum nuperGer- maniae lumen, Petrus Lambecius. o. Media inter utrosque via incedit laudatiffimus I. A. Fabricius, pinvidendum faeculo noftro nomen ,qui Diofcoridem Plinii aetatem haud multum praeceffiffe evincit ex ipfius Anazarbei verbis, 4 ubi Euphorbium de- fcribens, Iubae meminit: H' pé roi £vescie atvroU xao. lóGay vo) (OnciAén Tis AuGUne gmeywv021. Ceterum id, nba in Libya regnante, primo yucueutum fuiffe, in con- f«ffo efl, lubam Auguíto coaetaneum, cum haec fcriberet Pedanius, vitaiam excef- fife, inde liquet.Ab Augufli vero exceffu ad Plinii obitum, anni nonnifi LXVI nume- rantur. DeScriptis, quae Diofcoridisnomine circumferuntur, Lambeciusrecte iudi- cat, non unius effe, fed partim Alexandrini Diofcoridis, qui cognomine Phacas no- ftro aetatefüperior ; partim Gloffographi, quinoflro junior Anazarbeo autem de Ma- teria Medica libros quinque folum vindicat, in quorum primo cap. CLXVI agit 1422. punc, eademque x64 Pound, 82 euaisri d? XiTeAa. dicta pariter innuit, Cete- rum de arboris fructuumque perpetua viriditate et ufu, Theophraflo dicta confirmat.
Diofcoridi alterum addo e Phoenicia Afiae. Eft is SEXT VS IVLIVS AFRICA. NVS, Heraclae difcipulus, de quo vehementer inter fe diffident auctores, dum alii ex unico tres facere allaborant. — Inter hos, qui plures uno fuiffe ftatuunt , princeps eft Henricus Valefius , Vir fummus , » cui praeter alios affentitur Fridericus Spanhe- mius. s Contra hos nituntur bonarum literarum columen, Ifaacus Voffius £ et alii, quibus doctiífimus Petrus Needham fubfcribit, uniSexto omnia opera, quae hoc no- mine apud veteres leguntur,tranfcribentes. — Clarus alias eft fcriptor Hifloricus,Eufe- bio 4 magnopere celebratus, et Photio x lectus. Neque fere quisquam eft e re centioribus , quires veterum Chriflianorum literis confignavit, quin lulii Africani ge- fla commmemorarit. Laudanteum magpnanomina, Caefar Baronius, y Leo Allatius,g Tillemontius, z Guil. Caveus, & Balthafar Bebelius, c Io. Albertus Fabricius, 7. alii- que, e quibus , quaead vitam et fcripta viri, de re literaria pariterac Chrifliana meritif- (i. peti poterunt. Illud hic repetendum cenfeo, latere adhuc ab eo confectos Commentarios Nocvi Teflamenti et Chronicon , tefte Hebed lefu; Metropolita Sobenfi, e Fortaffe huic annexa fuit eradiowxav ayacyemQn, a primo Coroebo Eleo ad fuae aetatis ultimum, Heliodorum Athenienfem deducta, qui Olympiade CCXLIX ftadio iterum vicit. f£. Ad huius à eon: cynofuram Guilielmus Loyd feriem fuam Chronologicam Olympiadum, Pythiadum, Iíthmiadum , Nemeadum compofuit ct
Correxit;
z5» deSubtilitate exerc. 143, — 5 Var,obferv,L.llcap.223. ^ eComment, de Biblioth, Vindob.L.Ilcap.;.p.gf&.feqq. ^ 9BiblGr.Lib.lllcap.. ^ gLib.lIlLcap.gé. zadEufebii Hiftor,Ecclefiafticam, ^ *Introduct, ad Chronol.et Hift.S. Saecul. III, p3ir. ? Not,ad Catullum p.30, sin Chron, et Hiftor Eccle L.VI.c.; r. x Biblioth.Cod.34, y Annal.Ecclef T.ILad A, C,222. z in Euftathi He- xaémeron,p. f.6.7. 4 Tom,IIL Mex.Ecclef, b Hiftor,Liter,Script.Ecclef, p.58.69. — cAntiqu.Ecclefiae EvangelicaeSec.IlI,art,1.8,14.p.475.477. ^ dBibl.. Graec.L.IlL.c24.p.$95—598. — € Catal.Librorum Chald,ex verf, Abr.Eechellenfis, n.1 f,p.18.edit, Nihufianae: Bearz APHRICANLEpifciopi Emaus.ex|lant Comment a- rii Novi Teflamentiet Chronicon, ^ .flonfiusdeScnpt Hift, Philof,L, IIILp.334«
ed (o) e
correxit , g ubi ultimae Olympiadis pentaéteris incidit in &.C,217--220. Chronici illius auctori ex Voffii fententia etiam vindicandi funt xso7cv libri, quorum VIIII, ab aliis XI, a laudato Voffio XXIIIInumerantur. Ex his Caffianus fuam collectionem I'éwzovixoV ditavit, Perfuadet hoc Georgius Syncellus, P confirmans, defcriptas in illis fuiffe "arezxav xoi Quoi xal yemeypuy xoi ooo (Qrv[gurixiy) ovyat- [A86 » res Medicae, Pbyficas, ruflicas et cbymicas. Opus hoc fic dictum eft a rerum, quas continet, varietate , ducta a Dionces ceílo fimilitudine. In inflructiffima cele- berrimi Voffii bibliotheca exflitit quondam MStum, uti ex Catalogo Librorum MS- torum Angliae et Hiberniae didici. Baffus ex eo opere capita XXXVIIII fervavit, quo- rum id, quod de citrio agit, ludicrum hoc edocet, ut, paratis e gypfo vel luto formis, citria et quaelibet mala in varias fpecies humanae faciei vel alterius rei excrefcere co-
gantur et informari. i E Iam fecundis aufpiciis in Graeciam tendimus , Citri aurum , quod ex provinciis Afiaefuamin patriam deportavit gens luxui deditiffima, olim Afiae late domina, iri- dem curiofisoculisluflraturi. Qualisfuerit eiusin Graecia proventus, diferte edocuit magnum illud naturae oraculum, divina vir eloquentia, THECPHRASTVS Frefius, Ariílotelisin fcholafucceffor. Tantum virum, tot elogiis mactatim, cum Tibi no- mino, VIR OPTIME, ne requiras aut expectes velim a me, ut de'vita eius commen- tationem fubiungam. | Amplior eft dicendi materia, quam ut brevi epiftola concludi poffit. Adhaecnoloinaliorum mefles falcem immittere, cum viriin re literaria fummi £ hunc Theophrafto laborem iam praefliterint, exfecuti omnia quam diligentiffime. Rectiusomnino fecero, etargumento Operis Tui convenientius, fi, quae ille de malis Medicis fcripfit, / ordine hic fubiiciam. Et primo quidem a patria malum Medicam vel Perficam dici perhibet, quod Perfidi Mediaeque familiaris habetur, Deinde arbo- ris notas, quas vocant, characteriílicas fubinnuit, quando folium foliisportulacae,ut Theodorus vertit,vel Adrachnes 7 affimilat,etaculeis horrere eam acutis validisque perhibet. Sed optandum fuiffet , ut pari diligentia et reliquas diferte adfcripfiffet;po- tiffimum in quam illa Jar em excreverit; quo litem dirimere poffemus, quae- tam malorum aureorum fpecies Medicae nomine veniat, citriane an aurantia? Hinc pomi ufum triplicem declarat;illud quidem non mandi perhibens; effe tamen r)aeque acfolium, odoratiffimum, veftes a vermium arrofione confervans: 2) refiflere vene- nis: et3) füccum medullae expreffum, atquein iure fumtum, fuavem halitum reddere, Vides,ut ethic deficiat Theophraftus, cum de pomi figura nihil quidquam addat, quod fufpiciones iuvetaut confirmet, quale pomum ille praecife defcribat ; quandoquidem aurantiorum rotunda,oblonga citreorum eft forma. Neque uberior efl;etfi accuratior, inculturae rationibusexplicandis. — Circa eam monet, grana fulcis diligentiffime cul- tis verno tempore efle committenda, et quarto aut quinto die riganda: enatas inde plantas vere iterum efle transferendas in molle riguumque folum , nec valde tenue, cum id arbori huic convenientiffimum iudicet: qua in re hodiernos colonos habet confentientes. — De flore fructuque obfervat, arborem hoc nunquam prorfus exonerari, cum nova femperpoma maturefcentibusfuccedant, Infloreautem nota- vitfignum fertilitatis, colum extantem, qua fi careat flos, infecundus labitur, cum ex illo tantum enafcatur pomum, qui columin medio gerit. Vltimum quod ex Tyrta- b) 2 : mo
£ Oxoniae 1700. fol, b Chronograph. p. 355. vid. iofra in Floren?io. £ 1o. Meurfius de vita et Scriptis Theophrafti peculiare fchediafma edidit Lugd.Ba- tav,té40.f.12, quod Cl.Gronovius T. Antiquitatum Graecarum inferi it, Add. Io. A.Fabricius Bibl.Gr.L. IIT c.o.p.2 34.fqq. / Hift,Plaatar, Lib, III, c.4. s Vid, P. A, Matthiolus Comm,in L,I.Dioícor.p.204.20* :
Fa «e$ (o) &e mo obfervo , eft vaforum fictilium perforatorum ufus , utpote in quibus et ma- lus Medica et palma ipfius aevo fuerint confitae 5 fed rariusfortaíle, utapparet. | Haec ea funt, PRAENOBILIS VOLCAMERE, quae antiquiffimis temporibus haud diu poft Alexandri M. principatum naturae fli in Graecia fuere cognita: in quibus tamen et Phyfici et Critici multa defiderant, quae füb examen vocare atque excute- re, non eft huiusloci, Erit tamen, fi DEVS vitam viresque conceflerit, commodior dicendi occáfio, ubi Ma/a Hefperidum aurea, ex fatus, nummis et gemunt iluffrata,orbi erudito exponere peculiari quodam fchediafmate, iam fere parato, datum fuerit, Sed antequam ad alia pergamus , non inconveniens erit, hoc loco monuiffe, ex pauciffimis, qui poft Theophraftum fcripferunt, et nomen Citriorum confervarunt, plerosque Mala Medica pro Citriis habere. — Diofcoridem ita fenfiffe, paulo ante dixi, Confirmat hanc eius fententiam Phrynichus Arabius, Sophifla et Grammaticus, qui fub M. Antonino, eiusque filio Commodo, claruit, fcribens: s M»àa Mrdi«a 7a. vuv xireg. Mala Medica, quae uunc Citra appellantur, Coníeritientem praeterea habet ex Medicis Graecis Actium : MnAéa Mn xn, ü xír&A0, Ex quo loco illud colligo : T6 Xíre40) nomen arbori et fructui effe communes uti et Arabicum zzraggi , o (ut alia fimilia taceam;) itidem tam pro pomo quam pro arbore accipitur. — Alias vero, fi linguae proprietatem [pectare velimus , Xíre40» five XiT&40V fructum , xiTe4a arborem denotat, uti hoc et alii ante merecte obfervarunt. Varinus autem pro fructu XiT29V poni ait : XÍTQ9y , 0 xatg7ros. E Latinis Oppius quidam apud Macrobium p de malo medica et citria confimilia habet , nifi quod pro Media Perfrdem fubftituat , - quemadmodum Hefychius 4 Idam : ed apud hunc mendum librarii fubeffe fufpicor , quod et Varinus Phavorinus, qui ex Hefychio aliisque omnia compilavit; in Lexicon fuum transtulit, Idem mendum quoque in Simeonis Sethi librum de Ali- mentis voce Kírea rirrepfit : ra xíreat ; at xai pia. idutat ovoudToyrat. ^ Quare pro eo, quod legitur Kr &4oy TO Jydincy LX^o! ; cum illo omnis eruditionis genio, Cl. Salma(io, .repono vó Mndixóv uXAoV ,. uti et interpres Simeonis vertit : .£4ae etiam Medica -vocantur, Hi ergo omnes Theophrafti mala Medica effe Citria voluc- runt, Nic.Myrepfíus tamen, (cuius exemplum MS.unicum, ex quo Leonhartus Fuchfius fuae exfcribi curavit verfionis editionem, s. in inflructiffima Bibliotheca publica heic loci quondam latuit , ipfo tefle SEA et; Nicandri Scholiafles, aurantium effe afferunt. — ]ta enim hic: 'Eezs dé vo Mndixoy uA or , 0 cri VéeotlCA0v. De SOTIONE, quem Tyrtamo, ab eruditione et ab eloquii fuavitate commen- datiffimo, hic adiungo; certiffmum eft illud , eum longo temporis intervallo Theo. hraftum fecutum efle etfi tempus , quo vixerit , valde dubium atque incertum, Palladio tamen , fcriptore Romano , antiquiorem ad Tiberii aetatem pertigiffe, ab literatorum principe, G. Io. Voffio,.« perhibetur. Refert Plutarchus x de Bu- cephala et Perita, Indiae oppidis, nomen illa habere a. Bucephalo equo, et Perita, cane Alexandri M. , idque e Sotione confirmat, qui hoc ex ore Potamonis fL esbii per- ceperit. Potamon autem Tiberio fuppar fuit aetate, auctore Suida. Haec fi quem minus convincerent rationes, meminifíie poterit, quod puer ilum audiverit. Seneca
Phi-
5 p ixl AT T ro v barum xad voa rev, — 0 Vopifcus Fortunatus Plempius ad Avicennae Canon.Med,Lib,II, Tr.IT, pag. f 4. Saturnal,Lib,IH.cap. t f, q YOC. w7píor,
v Scribitibi, panem, ficitriis malis calidus imponatur, citiusputrefcere; cuius rei rationes phyficaeafferripoffent, Additporro: Fermsmtétiam. fi quispiam ipfo per noctem utitur , quod oculos diflorqueat., s Báfileae r545.fol. ? ia dedica- 'tione ad Senatum Norimberzenfem, s in Opere eruditiífimo de Hiítor, Gr,
.
lib,lL.c.7. x in Vita Alexandti p,1282/128 3. edit H, Stephani,
el (o) &e
Philofophus, uti hoc, gratiam pro meritis refundens, teflatus eft ipfe in Epiftolis. ldem teftatur Georgius Syncellus; & ubi obiter noto, corruptum effe Sotionis no- nen, et male legi Zuríwv. Nec quenquam moveat, nec, ut aetatem eius follicitet, adduci fe quis patiatur, quod in Fragmentis, quaeab ipfo habemus, legantur vocabula, iis temporibus, quibus Graecae linguae elegantia et puritas conftabat , minus ufitata. Multa enim in illis V'eezoyixov Scriptoribus, a Caffiano Baffo collectis, reperiuntur» quae fubiecta effe, non ab re füfpicatur Cl, Petrus Needham. «Imo mire interpo- lata effe iflaec Fragmenta, vel ex eo indubium effe poterit, cum in libris Varronis ni- hil invenerim eorum, quae tamen ex eo copiofe afferuntur. — Vt taceam ingentes zaeaxe9usteUs, quando Diophanes ,7 Varronic et Columellae 4 memoratus, Africanum , longe inferiorem , (uti paulo poft patefcet;) legiffe dicendus foret. Scriptores itaque , capitibus praenotati, argumentum fcribendi dederunt Caffiano, . qui ea ufus eft libertate, ut fuis verbis aliorum fententiam referret, et de fuo adderet ex alis, quae memoratu digna vifa funt, Io. Ionfius e Alexandrinum , Apollonii Peripateticifratrem natu minorem, fuifle afferit,et praeterea de aliis, Sotionis nomine claris, eorumque fcriptis accurate agit, ut adeo et hic brevioribus nobis effe liceat. Operae tamen pretium erit, quaefivifle, ex quo opere hauferit Excerpta Baffus? Non ignobile fuiffe illud oportet, cum capita XXVIII ex eo fint depromta. Deagro co- lendo fcripfifle Sotionem, ex aliorum teflimoniis vero fit fimile, etfi nufpiam cius li- ber, hoc titulo infignitus,legatur. Fortaíle ex libro, varia eruditione referto, cui titulum praefcripfit: Kéeac Aj aA Saae, Coram Amaltbeae , agriculturae praecepta mutuatus eft , ex quo etilla de Citriis confervandis effe fufpicor. Suadet/ ci- trium malum gypfo probe fubacto efle illinendum, illudque fine macula inteorum et illibatum confervari per totum annum. — Similia tradunt Florentinus g. et Palla- dius, P qui praeterea fingula fingulis vafis effe concludenda, et opaco loco cuflodi- enda, praecipit, ldem tamen ufitate in cedri fcobe, vel in flraminibus minutis ve] in paleis tecta fervari affirmat: non diflentiente Sotione , qui Citria in hordeo oc- cultata non putiícere decet.
Succedat nunc ANATOLIVS, qui Theodofii, Imperatoris,fuit magifler, uti eft apud Suidam. lo.Harduinus,; et Valefius, 4. maxima Galliarum lumina, Ana- tolium hunc volunt effe Vindanium Anatolium Berytium , cuius collectionem I'ewoyixov Photius legit: / Imo hunc effe auctorem l'ewzowxáy, quae bodienum leguntur, nonnulli autumant. At non immerito urget a varia doctrina non medio- criter inflructus P. Needham , »» obflare librorum numerum, cum Photius, duode- cim tantum affignet, hodie vero vigintiexflent 5 et praeterea Vindanionium aut Vin- danium , Anatolium et Berytium , figillatim laudari in Geoponicis — Adderem, Anatolium Berytio z effe nominatum, nifi, firmum inde argumentum haud poffe colligi, fuperius iam affirmaffem. | Immerito tamen Cornarius interpres, trium vi- rorum nomina aflerens, Valefio vapulare mihi videtur. — Neque plane evictum effe cenfeo, Anatolium illum praetorio praefectum, cuius laudes ibidem cumulavit, effe hunc I'eezowxa fcriptorem, cum folo hoc nitatur fundamento, quod ab oppido
(O Phoe- jy Epift. 49. et 108, z Chronograph.p.5 18. 4 Prolegom.editioninitidiffi- mae Cantabrig. 1704.f,2, praefixa p. 19. b Twmomavlib,V,c.4g, — «€ deR,R, Lib, c. 1. 4 Lib.Lc.I. e deScriptor. Hift, Philof, Lib. II, c. 10. Conf. Iuft, Lipfius Manuduct, ad Philof.Stoic, L. I. Diff, 12, 3. Lil X.capio. — g PeeroarL.X.c7. ^ b L.llLcap.deCitreo, —— 7 Indic, Aucto- rum;quiin notisad Pliniumcitantur. £ Not,adAmmiani Marcellini Lib, X VIIIT,
Ctrp.173. .. / Biblioth,cod. i65, Elogium;quod ei praeclarum tribuit, libens ad-
fcripfiffem,nifi epift 75 loccit.pag.2,5. » Lib,
XIlLc4.et 12,
e (o) B^ ,—
Phoeniciae Beryto, unde oriundus, cognomen Berytii tulerit. | Quidquid huius fit; dubia certe funt omnia, quae de eo afferuntur; neque ; cum plures hoc nomine di- veríis temporibus floruerint, certo conflat, cui laus confcripti operis ruflici debeatur. In Collectione Caffiani Baffi (huic enim; non Conftantino Porphyrogenneto vindica- tur) Capita XVIIII. nomen Anatolii praefcriptum habent; e quibus unum o agit de Citrii plantatione a talea et clava feu incurvato ramo. Talea communiter eligitur nulla inaequalitate deformata: at ille tradit ; nodofas citri taleas , quae incurvari ne- queunt, a quibusdam inverfas plantari, craffiore parte furfum fpectante, tenuiin ter- ram defixa, et cinere cucumerariorum fimul iniecto. dicc.
Atque hos habui, quos e Graecorum gente inter fcriptores de Citri cultura nu- merare potui. .À Graecis has delicias accepiffe cenfentur Itali 5 fed feriusiftaec arbor in amoeniffimis Italiae hortis conferi coepit; etíi certum definiri tempus migrationis et adventus nequeat. Illud tamen indubium videtur, haud diu ante Palladii aetatem primum ibi cultam efle, quem ideo in partes advocant 5 afl eofortaffeinvito.Hancenim fibi ipfe laudem non vindicat, qui id neutiquam tacuiflet, cum illas in fundis fuis, fitis in Sardinia et territorio Neapolitano, optime ali glorietur. Rectius omnino Claudii Caefaris temporibus citrum in Italia nec dum fuiffe cultam,ex eo probari pofTe credit Bodaeus aStapel, » quod Columella,quomodo ferenda atque tractanda fit,memoriae non prodiderit. ' Quietintrepide aflerit;citria ne in ipfius quidem Augufti Imperato- ris, ac totius terrarum Domini, hortis creviffe. Multo luculentius eíl teftimonium Pliniifcribentis:g Teztacvere gentes transferre ad fefe (Malum A (Iyriam) propter reme- dii praeflantiam fictilibus in cvaffs , daro per cacvermas radicibus [psiramento :: qualiter omnia traufrtura longius [ers arctiffime transferrique meminifje concvemiet ut femel quaeque dicantur, — Sed nifi apud Medos, et ia Perfide, náfci noluit. Quaeideoaddere libuit,ut conílaret;quarecitriculturam omiferint diligentiffimi doctiffimique Rei Ruflicae Scri- ptores, Varro,Cato et Columella. | Atque hincefl,quod parcius deea, tanquam Italiae minus familiari, loquatur Maro, » Nihilominus P. VIRGILIVM MARONEM, quem acerrimi iudicii auctorem in deliciis habuit Auguftus , indictum hic praeter- mittere, nefas foret, nifi innumeros iam laudum fuarum praecones s — effet nactus. Neque eíl, ut Vati Mantuano dicta hicrepetam 5 utpotequaefplendido Tuo Operi. £ inferenda curafli;, Paride cauffaet C. PLINIVM SECVNDVM nomine tantum memorabo, maxime cum certiora non edifferuerit de eenere arboris, (quam unedonis folia haberedixit,) paucaque e Graecis haufta fuam in Hiftoriam traduxerit. » Cre- bram eius alias mentionem iniicit, viresque medicas fedulo alibi enarrat.
Nemoereo ante Palladium eRomanis quisquam culturamin literas mifit. Nomen ei erat PALLADIVS RVTILIVS TAVRVS (vell SCAVRVS) AEMILIANVS, x Romanus, aut fecundum alios Neapolitanus, vir illuflris, literisque Graecis probe excultus. Vixitiistemporibus,cum Latinae linguae fplendor iam valde eflet imminu- tus, Apuleio iunior, cuius mentionem iniicit, Vnde et Latinitas eius minus culta cenfetur in Z/rzr XIlil. de Re Ruffica, quorum ultimum carmine elegiaco pertexuit, Neque tamen ideo minus gratus nobis elle poterit; praefertim quia ufu comperta , et reliquis omnibus, Graecis pariter ac Latinis, (qui ipfum aetate praeverterunt,)ple- niora magisque folidiora de Citro luculenter et perfpicue tradidit. — Tanti itaque, nec
o Lib. X,c,2, ^ p ad Theophrafli Hift. Plant. Lib. IIIL c.4.p.339.b. — g Hift. Nat. — Lib. XIL.cap.5. r Georg. Lib. lI. v.126.feqq. 5 Vid. Io. Frid, Reinhardi Theatr.Prudentiae eleg, p. 127 fq. Th. Crenii Animadv. Philol, et Hift, P. IIl c.r.
f.1. ubieditorum merita potiffi le £ Lib.ILc.z, 4 vid. b, Dan, Guil,Molleri differt.de Plinio, Altorfl, habita, Add,Io.A, Fabricii Bibl.Lar.Lib, II,c.15.p.401,feq.etin App.p.:8f. X Fabriciusl,cit,Lib,IILc,4.pag. j 3.fqq.
ed (0o € nec Tibi, VOLCAMERE HONORATISSIME , ingratum erit, ex co quo- que percepifle rem Tibi cognitiffimam. — lis enim; quae dixifli, amice confentit, fi- demque facit, ut Ícias, vetera cum recentiorum inventis mire concordare.Commen- dat autem quadruplicem ferendi modum, femine, ramo, talea, clava. E femine ger- minabunt, fi terrae, in duos pedes foffae, cineres admiíceantur, et in palmari Ícrobe tria grana, deorfum verfo acumine iuncta, conflituantur. Ea vero aquae tepidae be- neficio quotidie recreanda , areaque ab herba et lolio purganda ; quam breviorem fieri praecipit, quoutriaque per canalesaqua difcurrat.| Enata inde plantapoflt trienni- um transferenda. De ramo mergendo notat,eumnon ultrafesquipedem efle deprimen- dum, obputredinispericulum, | Rationem ferendi per clavas,veluti praeílantiffimam, omnibuspracfert, Clavam vulteffe manubrii craffitudine, quae cubiti longitudinem non excedat,nodis aculeisque purgatam et undique laevigatam fed itayut gemmaillaefa fervetur, utpote ex qua arbor provenire debeat. Diligentiores utramque clavaejin folo verfo deprimendae, partem extimam fimo bubulo oblinebant, et alea vel argilla fubacta revinciebant, ne vel ab aeftu velalgore adurantur. — Inde clavam inter ct taleam id effe difcriminis infert, quod haecgracilior breviorque duobus palmis fupra terram emineat; illa vero omnis obruatur.. Tempus, quo fint depangendae talea et clava, autumnalein regionibus calidiseffecommodum, fcribit, confentiente Florenti- no, qui ab auctumno usque ad aequinoctium vernum plantandum efle citrium fua- det. Atin frigidioribus media aeílate , Iulio et Auguílo id plantandi negotium fufcipi debere, idem Rutilius comperit. |. Amplius et mitigationis artificium docuit, infitionis ope peragendum, et quidem trunco fiffo circa ipfas radices, non füb cortice, quam infitionem per carnem ct Florentinus inoculationi praefert;quod citrium,fi ino- culetur, fterile futurum exiftimat. | Sed in hoc abeunt coloni noflzates, cumres ipfa doceat, minori cum periculo infitionem fub cortice et inoculationem effe coniun- ctani, quam altéram illam a Florentio Palladioque approbatam. Porro furculum infititium coalefcere tradit cum pyro et moro: id quod et alibi y — repetit, canens: Nec non et citrii patiuntur mutua vami | : pignora, quae grarvido cortice morus alit. Pomaque pafturi blando redolentia fucco | armatis mutant [picula mota pyris, Operae pretium foret, huius in morum inferendi generis periculum fecifle, cum et Florentinus citria inde rubra fieri perhibeat , et nigra, fi mali ramus, pnNéae xAGdog citro inferatur; quo refcifceremus , num a moro nigra coloris aliqua mutatio in po- mo veniat, nec ne? quemadmodum ex infitione citri in malum punicam in diver- fam abiit formam fructus rubicundo colore tinctus, eodem Florentinotefle, Inde ergo Nic. Monardo « aurantia enata videntur. Haec ideo monui, quo, fi experien- tia addiceret, 79 7àyv Cl. Salmafio fatisfieret, qui non arte factitiam, fed nativam hanc vult a fpeciem fuapte natura veniffe, — Dicerezt faltem , inquit, cwm aut. in quam arborem infitione de citrei aurantia putarint proceffife. Experiri iftaec fi placeret, PRAESTANTISSIME VOLCAMERE, novo orbem eruditum beneficio Tibi de- vincires, maximefi, quae experientia didiceris, altero Operis Tui Tomo, quem pro- xime exfpectamus, referre liberet , et cum omnibus pariter communicare. Quae igitur mitis infitione arbor provenit, terram amare fcribit Rutilius rarioris naturae , calida loca, fedirrigua, Vnde etmaritimis maxime gaudet, quibus humor exundat. Quod fiin regionefrigida, eius indoli plane inimica, nutrienda efl, monet, parietibus —— : | 2 obiectis j Lib. XIIIL z Epift. deCitreis, Vid, paulopoft. 4 Exercitt, Pliniin Soli- num p. 672. ;
« MOM
obiectis auram ab illa rigidiorem efle arcendam, ipfamquein loco apricoatque meri- diano flatuendam : hieme autem flramineo tecto ab aeris inclementia protegendam. Quae hiemandi ratio nec Florentino £ fuit incognita, fcribenti: Iwxta muros cirium plantandum efl, uz munimentum babeat. ad-verfus. feptentrionales partes. — Circumdatur per biemem floreu, et maxime cucurbitarum farmentis, Cucurbitis autem , ut hoc ad- dam, naturalem quandam ineffe credebant inimicitiam, ut citreum afrigore illaefum tutentur. Quare et Palladius in cucurbitae vicinia recte flatui, uterque vero cine- re e lignofiori cucurbitarum vite et farmentis ufto, radicibusque adípero, utiliter ci- trum aliaffirmant. An terra crebro fit fodienda, fententiis difcobtanr coloni noflra- tes: Palladius illis accedit, qui ab affidua foffionepomorum praeflantiorum effe pro- ventum flatuunt. Recte. Terram enim amat nonargillofam et craffam, fed raram ac levem. At putationis praeceptum, quod ponit, nifi quaearida funt, rariffime debere abfcindi, experientiae adverfatur. Deniqueduplicem docet rationem;qua fructibus dulcis fapor inducatur: altera efl, ut femina per triduum aqua mulfà velovillo lacte macerentur: at praeter primitias non alia poma dulcia itaobtinebimus ; cum fua ar- bori indoles auftera brevi redeat, vimque haecillam medicatam fuperet planeque ex- pellat. Altera, ut trunco ad medietatem usque terebra ab imo oblique perforaro, id quod meníe Februario fieri iubet, fuccus acidior eliciatur, deducatur. ^ Atque iftum humorem fluere permittunt, donec poma formentur : tum demum obfirui- tur vulnuslimo. — Potius tamen ego cum recentioribus flercus caprinum urina hu- mana c. diffolutum admixta veteris vini faece , huius ufui deflinarem , radicesque iftoc laetamine frequenter irrigarem. — ]mo novo varii generis infitionum adulterio,
cicures mitioresque fieri cogantur. Scc MEEEEE —. En! ut veteres agricolae diligentia colendique peritia parum aut nihil concedant colonis noftri temporis. ^ Stupent fpectatores ambulacra , e vivis arborum ramis flructa, quod opus topiarium vocant; mirantur induflriam, ingenii felicitatem prae- dicant eius, qui primus parietes virgultis, quaft aulaeis, ornare docuit, —SeZ/zec exz- gua funt d prae i15, quae antiquitus Romae freri folebant; mam quit UnQUAT) acces, ani- malia atque elegantes picturas cupre[fi arbu[culis imitari tentacoit , ut cveteres Romam? In domicilio, pro citreis alendis exflructo, et in porticibus eas collocari, multis hodie res miravidetur. Atde(inent mirarilegentes apud Florentinum, nihil horum veteri- bus inufitatum fuiffe. — Quidam divites et deliciis gaudentes, fcribit, fab porticus ad fa- . lem fpectantes iuxta murum arbores citrias plantaut, et aqua larga rigaut : atque atfla- te quidem apertas effe porticus finuut, plantas fole focoert ac calefieri permittenzes;. bieme cvero accedente, plantas tegunt, Quaeris,quando vixerit ifte FLORENTINVS,quem alii FLORENTIVM appellant? Apuleio non multo iunior efl, quem floruiffe circa A.D.218. fub Macrino Imperatore, evincere conatur Cl, Needham , inductus A fricani auctoritate, qui Florentini Librum Xl, Georgicorum laudat, e aílerentis, fe vidiffe oleam viti infertam apud Marium Maximum, quia Macrino, tefte Dione Caffio, Prae- fectura Vrbisper idtempus fuit ornatus. Anlic idem ille Marius Maximus, qui Vi- tas Caefarum aliquot condidit , Scriptoribus Hiíloriae Auguílae toties memoratus, f non ultra Severum Alexandrum progreffus 2 Temporis ratio non repugnat. At qui Diophanes g eius meminiíle potuerit, non video fi quidem Diophanes is eft in Geo-
b Turovisuv Lib. X.c.7, € Vid, uberius gentem hacde Re Pontanum de Hortis
Hefper. L. II, Sect. 7.de Citreorum fapore duplici, acri et dulci. Athan, Kircherum in Phyfiol.Experiment,Sect,V, exper.XI.p.5 2. d PetrusBBellonius de Negle- cta CulturaStirpium, problem. 14. p.231. € Tere, L. IX. c, 1
4. f De G.I. Voffius de Hift, Lat,L.1I,c.;, g vid,
11JL15
hoc eiusque fcri fupra in Sotione.
Y XM Fe] bd 4
ej (o0 f
Geoponicis laudatus, qui Dionyfium utiliter ad fex libros redegit, RegiqueDeiotaro mifit. leitur aut longe iunior Diophanes erit, aut verum eft, quod fuperius iam fufpicabar, Baffum multa de fuo addidiffe ex aliis. Ceterum in Iuliani hiftoria notus eft Florentius, Nigriniani filius, ^ Praefectus Praetorio Galliarum, et,Anatolio mor- tuo, per Illyricum, cum Tauro Conful factus ampli(limi fufcepit infignia magiftratus A.C. 361. ; Spondere tamen nolim, hunc agriculturae usque adeo (badiofam fuiffe, ut in literas de ea quidquam retulerit. Quae terra noflrum genuerit, 7ros Rutulutcve fat, dicere nequeo, Nomen tamen cum Romanum fit, Latinis eum fubiicere vo- lu. ^ De hoc dlriffimum Germaniae fidus , Ioachimus Camerarius , 4 habet fequentia: Florentius feu Florentinus, fcripfit de Plamtatione et. Agricultura. — Citatur in Geoponicis Conflantimo adfcriptis s et dicitur baberi in Bibliotheca Vaticana, n Geopo- nicorum libris capita LXXXI ab eo habemus, et praeterea ibidem Democrito, / Dio- phani, » et Leontino z citatus dicitur. — Caput de Citrio quid contineat, intelligis ex illis, quae ad Palladii illuftrationem inde haufimus. Hoc unum ex eo monendum fupereft, citri fructus variis fe formis induere, fi priusquam ad iuftam excreverint magnitudinem, in vas fictile aut vitreum , foramine ob perfpirationem neceffariam pertufo,recondanturgquo augmenta capientesad vafculi typum internefiguratum for- mentur. Videturenim fructus, inquit, quafi certamine initoyhocinduflrie praeftare. Idem hoc artificium tanti putavit Iulius Africanus, ut pluribus verbis defcriberet,at- que modum, quo in humanae faciei fpeciem immutentur citria, doceret, Ex bis habent lo. Iovianus Pontanus, o Io. Baptiíla — Antonius Mizaldus, 4. Athan, Kircherus, r aliique; qui infuetis eorum formis delectantur... At cum nativa fa- cies magis placeat, quam fuco illita3 deformationes hae nullius plane ufus funt cen- fendae, utpote quae voluptatem nullam aut exiguam praebeant,
Antiquos ex omni gente Scriptores de Citro, quorum quidem nobis fuperfunt laciniae, e fitu antiquitatis omni ftudio eruere hucusque tentavi. Neque facile quis- quam alius invenietur, qui in hoc argumento diligens fuerit. Solinum enim et Me- dicos veteres tam Graecos quam Latinos, Aétium, Aeginetam, Celfum et reliquos, quos illius arboris ac pomi nentiquam dememinifle probe fcio, hic prudens praeteri- re volui; quandoquidem eos Ícriptoresrecenferein me recepi, qui culturae rationem habentes dc ea quidquaminliterasretulerunt. Facileitaque video, aliud meacturum, fi Medicorum catalogum texere aut Ícrinia compilare agerederer. Eiusdem confilii atque propofiti memor, Arabes quoque omitto, utpote quositidem ufus potius fructu fperandus, quam culturaiuvit. Avicennae itaque feu Abvali Ibn-Tíina cum a Fer- rario crebram mentionem fieri videas; memineris, medicum illum effe, et quae ad rem medicam faciunt, folum tradidifle. s Hoc loco autem temperare mihi nequeo ;
uin eiusdem ordinis Arabem fcriptorem interferam, | Eft ille BEITHA'R , Dhiaeddin Abdalláh Ben Ahmed, Ben Mohammed,notiori nomine dictus Ben Beithar, Ibn-Beitharfeu EMBEITHAR et Embitar. Patriam habuifle dicitur Malacam, cele- berrimam Hifpaniae urbem, portus commoditate inftructam3 unde Malakienfis aut
Mala-
(D)
b Ammianus Marcellinus L'XXILc,3. L'XXL.c.6.etalibi. — ; His Coff.diem functus Conftantius Aug. Mopfucrenas in finibus Ciliciae Phoeniciae provinciae IT] Non, "Novembr, et introivit Iulianus Aug. Conftantinopolim die III Idus Decembres. Vid,Fafti Idatiani a Pb,Labbaeoediti.T,XLAnt,Rom,p.263. — & in Catal, Aucto- rum R. R, | L.X.c, qn. m L.X.c.26. 5» LX.c.4. o He- fper,L.I.c.i.p.rf2,b.edit,Florent, . Mag. Natur, Lib, III, c. r$, Art- can, Memorab.Cent, I, x Phyf; Exper. Sect, V.exper.8.p.52. 5 Cano- nis Med.Lib.ILTr,ILp.s2, edit, a Plembio procuratae Lovanii 16$8.fol. 7 Ara- bicum hoc nomen fignificat Hzppzarrumfve Feterinarium: abalterutro horum vocabulo noraen Arabicum effe detertum, illuftris Herbelotius nobis perfuadere conatur in Bibliotheca Orientali pag. 199. unde pleraque huc transtuli,
MOM M Aalacenfis vocatur: atque hunc ibidem apud patrios Lares, confectis multis itineribus per Africam et A(iam univerfam,denatum efle volunt A. Hegirae 394. five A.C.1197. Alii in Africa natum Damaíci obiifle perhibent A. Hegirae 64.6, qui inciditin A.C. 1248. Abeximiaqua pollebat/herbarum cognitione Afcháb;hoc eft Botanici;cogno- mentulit. | Ingens Opus, idque hocin genere pracftantiffimum, iudice Io.Henr. Hot- tingero, 4 confecit, quatuor conílans voluminibus. Titulus ei praefixus: Gzamé al ad-viat al mo[redat; in quo de Simplicibus Medicamentis , atque de plantis non mo- do, fed et animalibus, lapidibus etc, feriem literarum fecutus, egit, ac medicinas inde parandas fufe defcripfit, | Ne quiserret, fciendum,hunceundem librum communiter fub nomine Kezab al mofredat, quafi dicas liber fimplicium, laudari. x — Aliud ab co habetur opus : 4/-Mogui fr ad-viát al mofredát , ubi de ufu fimplicium capitibus XX commentatur. y Tertium latet in Bibliotheca Regia Parifina n. 866 : Menzafc al baicvanát , de Vtilitate ex animantibus arboribusque capienda. Sed Compendium hoc effe operis maioris, exiftimat Herbelotius. Nec dubium eft, Tractatum de Limo- nibusitidem nonnifi eiusdem particulam efle, etfi feparatim in bibliotheca hominis pri- vati diligentiffime cuftoditum multos annoslatuit; donec e tenebris protractum An- dreas Bellunenfis ex A rabicain Latinam linguam convertit. z Nihil hic legas de cul- tura, nihil devarietate fpecierum ; nihil dearbore. Pomi vires, ut Medicum decet, mi- nutatim expofuit, corticis, granorum, fucci vim diligenter manifeflans; quibus item morbis utiliter medeatur, quae inde componantur medicamenta, fubtiliter, more tunc ufitato examinans. Adverfarium habuit Ben Giazláh, qui libro emiffo fub tit. Manubagealbeidn,cumimpugnavit plurimorumque errorum infimulavit. Huic A polo- ciam oppofuit, fub titulo Taalk, eumque docte confutavit. Haec de Embitaredi- cenda habui ; quae filentio premere ne bis autem haec co facilius; quod paucis nomine cognitus fitifte Arabs , nedum ut de Limonibus fchediaíia viderint. Nontamen ulterius eiusdem generis Scriptoribus recenfendis moleítiam Tibi creabo; unice intentus iis, qui ad rem propofitam faciunt, | Hisergo inductus rationibus neque inter recentiores, ad quos mox progrediar , dicendi operam meam occupabit BAPTISTAÀ FIERA, Mantuanus, perantiqua gente, quae ex Germania eo conceffit, patre Paulo natus anno 14,69. denatus 1538. cum fuain Coena ver(ibusin- flructagz | de Malorum Medicorum, Nerantiorum ac Limoniorum viribus tantum Medicis itidem egerit. M
Ex iis ergo, quae adhuc de Scriptoribus Hefperidum antiquioribus protulijfatis fuperque conflare poteft , veteruin diligentiam non efle incufandam. — Strenuam enim huic quoque rei navarunt operam, ucbegs recentioribus flraverunt, quam in.. ereíli rectius fapere didicerunt. Facile autem eft inventis aliquid addere. Qui vetera illa et recentiora inter fe componere liberoque a praeconceptis opinionibus animo : s | . diudi-
s in Biblioth, Orientali f, Smegmat. Orient, L, IIT, P. II. c. 2, p. 247. x Egregii
huius libri bini quondam Codices, fcd mutili,exftiteruntin Eibliotheca Laurentina
Efcurialienfin; 132,133, Hotting.l,c,append,p.iz, ^ Plureshodienumreperiun-
turin variis Bibliothecis Angliae et Hiberniae uti ex Catalogo Manufcriptorum A,
et H. intelligo, j Poflidet hunc Codicem f,4, Bibliotheca Publica Academiae
Vpfalienfis exdono Io, Gabr, Sparvenfeldii, uti eft in Catalogo Centuriaelibrorum
rariffimorum, quem teftem ex(tare voluit grata Academia V pfaliae 1706. £, 4, Inve-
nitur quoquein Bibliotheca Magni Ducis Hetroriae voluminibus II in 4, tefte Her-
belotiop,s97. Habuitet nonnulla huius auctoris MSa eximius Medicus Augufta-
nus; vir profundaeeruditionis, Georgius Hieronymus Velíchius, uti ex eius libris,
auro contra carioribus,videre eft, z Binisaut ternisplagulisconftans, editus
eft Parifis 1602.£.4. — à. Coenam Fierae docto tario illuflratam edidit Pa-
s E dapi d- Carolus Avantius; quiin praefatione vitam auctoris luculenter de-
.uimque doc!
e$ (0 Be
diiudicare voluerit, ingenue fateatur neceffe eft 5 illos his parum concedere , imo pleraque omnia iis accepta efle referenda, quae fuperioris aevi homines tanquam in- audita funt venerati. — Fortafle ingenii acies parum acuta fuiffet multis, ac pauci eo usque in reconditam rerum variarum notitiam penetraflent, nifi c Qereeil'ovr ec ex illorum rivulis arva fua irrigaflent. Neque tamen id eo dictum videri velim, quafi de cuiusquam meritis quidpiam detrahere auderem. — Abfit. Imo potius et de recentioribus bene mereri inflituam , neminique gravis hos quoque debita laude ornabo. Iniurius enim effem in noflram hanc aetatem , fi efle multa praeclare re- cens inventa, multa, quorum apud priícos obfcura deprehenduntur veflioia,comtius expolita, ita ut ad ufum fint aptiora, pernegarem. —. Maneat ergo utrosque laus fua; et ut eo rectius cognofcas, quam diligenter a binis proxime elapfis faeculis de Hefpe- ridibus quoque mereri inflituerint viri ex omni gente celeberrimi, Italos primoloco in Ícenam producam ; tum quia primi fuerunt, qui culturam a maioribus veluti per manus traditam acceperunt, acceptamque uberius excoluerunt 5 tum quia ante
omnes de citris et aurantiis commentari coeperunt. | Vindicat fibi hanc laudem, quem primo iam loco nuncupo, IOANNES IOVI- ANVS PONTANVS, qui gloriofe, at vere tamen, canit : Nullique loquar memorata priorum. — Natus is eft Ceretiin Vmbria, atque Neapoli in maxima dignatione, regii Ícrinii Magifter, aetatis. Anno L XXVIII, Chrifli cj» Tov denatus. . Suavi is carmine hexametro, quale Nympham comtam decet, cecinit omnem culturam arboris hu- ius5 et, ne quidquam omififle videri poflet, varias quoque illas deformationes, plu- raque artificia curiofa magis quam utilia , verfu decore-expreífit. — B/zos He- fperidibus libros , non fex , uti Simlerus habet, impendit, quorum primus, poft praefationem ad Francifcum Gonzagam, continet, Qualis fit arbor Citrius, et unde oriunda. ll.De Converfione Adonidis in Citrium, III, de Apportatione Citrii in Italiam. - IllI, Quaeloca fint apta ferendisCitriis, | V. Quae loca fintevitanda, et qui- - busutendum remediis. VI.Fabulam de Citriorum reparatione;novaqueapportatione inItaliame Mediaregione. VIl.Quod tempus aptumfit ferendis Citreis.. VIII. Quas- . damregionesnon alere citriospropterfrigus. VIIII. de Altitudine fcrobium. X. Seren- das effe Citrios nativa cum terra, et palis fulciendas. — XI. Ferro coércendam effc lu- xuriem. XII. de Propaginibus procurandis, XIII.de Seminio faciendo et colendo. XIIII.- Evagationem quandam pocticam, XV. Fructus Citriorumalios dulceseffejalios acrimoniofos.XV I.Quo modo Citria fiant craffiora. XVII.Quo modo Citriatoto anno infideant in arbore fua, — XVIII. de Ratione decoris hortenfis. XVIII. Poft rigidas tempeflates non effeamputandas, XX,dedifpofitione Citriorum, XXI.de Opere To- piario. » XXII Arbores Citrios diutius vivere. Liber ILpoftpracfationemagit Lde Citroeteiuscultu. ILQuodifferatCitriusa Citrio, III.de Limonibus,etearum cul- tu. IIII. deInfitione. V.delaudibusindufltriaehumanae, VI.deCitriorum fapore du- plic&acri ac dulci. | VII.de Vtilitate horum pomorum, | Leguntur hi libri in pleris- que Poématum editionibus, c . digni omnino, qui ab omnibus legantur. Quantus (D) 3 fuerit
& Vid.Lil.Greg.Gyraldus Dial,I, dePoétis füorum temp, T.IIL.Opp.p.£28, — Simlerus in Epitome Bibliothecae Conr, Gefneri; p, 102, Scaliger de Re Poé&t, L, VI.c,4.p,744. íqqg. ^ VoffiusdeHift;:Lat.L.IlI,.c.g. Dan.G,MorhorfPolyhift, T.LL.VILc, s.p. 380. Guil,Cave Append,adScript Eccle Hift Liter,p.145.ubi tamenipfe et quem fecutus eft, Simlerus, in anno emortuali funt corrigendi et pro 1 503 reponendum 1505, M.Zuer.Boxhornii Monum,illuftrium Virorum et Elogia; Amftel, 1658. fol, edita ; ubi non Ioviani folum Elogium et monumentum p, $6, 8 1. vifitur, fed et o- mnium agnatorum, c Prodieruntin folio fine anno et loco impreffionis; fed Helperideshicdefünt, Poftea excufà funt Venetiisab Aldoa, 1513,€t1555, Flo- rentiae aluntaa 1515,f,8, Argentinae a 1515. ac. faepius,
- "NON fuerit ille vir, nemo melius dixit Calcagnino, qui ad Vraniam cius feu de Stellis Libros quinque alludens, Maronicomparat: 4 s Creditus occubuiffe Maro: fecefferat olim, ut caeli iotus labentiaque aftra cvideret ; mox rediens ad uos locvtami uomine , terris quid felix profit , quid noxia flella minetur , expofuit , nofirisque oculis fubflracuit Olympum, Scilicet boc deerat ; pecudes , Styga , praelia , turmas ' feripferat s: extremum cvotis fuit aureus axit. uem nunc Pontano rectius iungerem , quam praeconem ipfius , CAE- LIVM CALCAGNINVM, Ferrarienfem, cuius laudes eximiascantavit omnis eru- ditionis princeps, magnus ille Scaliger, egregio hoc carmine: Li ludicium, ingenium, pietas, facundia, cenfus , nobilitas, gracvitas, gratia, forma , lepor ; ff quid praeterea mortalem varius orbem concelebrat , fi quid fidera magna colunt , Cuzctafui. e | ! Habetur inter Opera eius f commentatio de Citrio, Cedro et Citro : fed in eo opufculo vapulat Ferrario, g quod has minus recte diflinxerit fpecies. — Medica vero arbo- rei , Ícribit, ezrum cedrumque feriptores complures cvuocant. Vt merito mirari babeaim Caelium Calcaguinum et locvianum Poutanum , cciros alioqui accurata feriptione 2nemo- raudos. Quippe a Calcagniuo arbor Medica fic Citrius appellatur, ut 202 4 cedro tantum , cuerum etiam 4 citrio , tanquam folam arborem lteueis : naculis réLio AH. fianificaute , di- f'ingnatur : cum tamen ( ficut ante. demonflracei) | pro Medica Jaepius arbore id nominss ufarpetur. Ipfum opufculum videre mibi nondum contigit. Ignofces igitur; VOL CAMERE EXIMIE, fi praeter ea, quaein fronte-2erit, nihil expromere valeo; / Non horum tantum, fed ceterorum; qui Íequentibus temporibus in eodem ar- umento flili iudiciique acumen exercuerant, diligentiam multum poft fe reliquit IOANNES BAPTISTA FERRARKIVS,Senenfis eSocietatelefu, editis Hefperidum, ffrve de Malorum aureorum cultura et ufa , Libris IH. abfolutiffimis, Romae 1646. fol. Praeclare omnino meruit hoc opere ,. communi omnium confenfu, | Scri- bendi enim genereflorido, qualead poéticam dignitatem accedens hoc argumentum decebat, Hefperidum fabulam , antiqua marmora ac numos; arboris pomique cu- ram, fpecies bene multas; quot ante ipfum nemini cognitae aut vifae, ufum, verbo, omnia, quae dici poterant, accurate complexus, cunctamque adeo flirpis hiftoriam e(t exíecutus, et ne quid operi deeffe videretur, figuris aeri elegantiffime incifis or- nari curavitquo animum oculosque pafceret Lector curiofus, Hunc unum reliqui , qui poft ipfum fcripferunt, omnes ducem fibi delegerunt, vefligiis eiusdem ubiqueinfiflen- tes; quod operis praeflantiam arguit, nec mediocriter commendat. Sed de co plura di- cere non attinet, quum Tibi; VIR PRAESTANTISSIME , horum nihil non poffit | : efle d T.I.Delit,Poét.Ital.p.«4 ($42. e Conf Gyrald,l.cit,p.5 39. .-.. Nonita per omnia bene deco fentit P. loviusElog n.32;. M. Anton. Maioragíus tamen et lac. ius ob tionibus vindicarunt , magnam vigere ob
qe
Grifolus, quiCiceronemab eius
miram in omni difciplina eruditionem eius nomini
quae Bafileae funt excufa 1 $44. g Hefper, L,L. c, 7. p. 57. b Aetate Calcagninum proxime contingit Thomas Bovius, Veronenfis, dequo , num in hunc cenfüm venire mereatur;ipfe fere dubitojideo quod more folum póetico breve car- men hexametrum,ver(ibus r&&,conftans,infcriptum 244ois fve Cttr us,compofüuerir, Cumtamenin eo et utilitates Citri et íümmma culturae capita ftrictim annotaverit, urge eum íufhciat, Prodierunt eius Horifugiafive Lufus Venetiis 1 $67. f. 8. pag;
«$ (o) i»
efle cognitiffimum, qui affidua illud manu frequenter verfaris, optimus iffarum re- rum aeflimator. Scripfit fedulus hic Florae ac Pomonae cultor iftud Opus aetate iam provectior, horis, quibus a munere docendi Linguam fàcram, quo per plures annos in Collegio Romano functus efl, vacatio dabatur, ; Multo enim rerum ufu opus erat, antequam tantum opus animo conciperet, quale vix alius poft eum ten- tavit; etfi plures in quibusdam fpeciebus figillatim defcribendis ftudium haud illau- dabile collocarint.
Horum e numero mihi innotuit PETRVS NATVS, Medicus Florentinus, in Pifaána Academia Simplicium Medicamentorum Profeffor Ordinarius, nec non Mufeo et Horto Medico Praefectus cuius viri laudes certatim dixerunt cives eius Itali. Hifloriam is plantarum in hortis Florentinis reperiundarum fcribere animo fecum flatuerat; eaque de cauffa potiores earum imagines aeri iam infculptas habebat. Explorare itaque prius voluit varia hominum de negotio fuícepto iudicia, adeoque praemifit Pbyrologicam Obfecrcvationem de Malo Limonia citrata aurantia, vulgo la Biz- zaria, Florentiae 1674 f, 4t. Inquifivit hic in originis cauffas, et ut infitionis ope propagata nunc ubique terrarum floreat; uti ipfe teílatur in dedicatione opufculi ad Laurentium Panciatichi, in cuius fuburbano ea, quam defcribit, nataerat. £4 Miraculi inflar eft, humana arte id pofle effectum dari, ut unus idemque fructus ex una eademque arbore dependens, de plurium arborum indole participet, Etenim
ipfa quidem , fed non eadem , quin ipfa nec ipfa. eft.
At vilefcit paene artificium , definuntque mirari homines , quod faepius vident, Vi. derunt autem non fimplici vice Malum Citreo- Auriacam;-uti efl in Henrici Olden- burgii Actis PhilofophicisSocietátis Regiae in Anglia; /. et in Ephemeridibus Natu- rae Curioforum, ;»; Dedit et Norica LibiNympha horteníis, Tuoin viridario, ocu- lorum délicio , enata eiusmodi poma , quae gratum oninino fpectaculum in He- fperidibus Tuis Norimbergenfibus, oculis fübiicere Lectorum verborumque iis leno- . cinium addere, nullus dubitafli. 7 — Eft tamen eritque hoc artis complementum, ac mangonii veluti terminus, ultra quem longius tendere qui velit,videatur ex mundi hu- ius interitu novum procreare velle, Sed ad fcriptores redeo.
Commode hic in memoriam revoco mihi, Vlyfle Homerico non minorem VLYSSEM ALDROV ANDVMP,Patricium Bononienfem,quem iam antea nominare
| E
: debuiffem. i Reliqua eius Opera non minus praeclara recenfent Ph.Alegambe Bibl, Scriptorum S.l, p.411, etLeo Allatius in Apibus Vrbanis p, 210, ed. Hamburg, & Conf.
Greg. Leti nell Italiaregnante Part. III, L,IIIL p.413. feqq. In G, A, Merklini Lin- denio Renovato p, 9o1. libri titulus male exhibetur, Ze 442/o Lizmoneo, Citreo, Am» rantio. Laudatusiam Greg,Leti loc,cit;L,II p.133. refert Laurentium Legatum, Cre- moneníem, Medicum et Graecae Humanitatis Profefforem Bononienfem,inter iu- venilium ftudiorumSpecimiria,Bononiae 1667 f,4. edita,exhibuiffe Cbzyforelezda fi- ve Aurtorum Malorum Hifloriam myrbice defcriptam, ad Iofepbum Cripfun. — Vit magnus erat Legatus, qui praeter alia bene raulta eruditionis folidae * . Cofpianum Mufeum, appendicis loco ad Mufeum Aldrovanti additum, doctiffime illuftravit3 undeet hocpoemation refpondere famae viri ff nondum enim videreilludcontigit, ^ / Menf, Novembr, 1467; n.8. p.449. edit. Lip. — z& Dec, II, A.]T, Obf. 12. Defcripfit hoc pomum A tiumCitratum digni(D Academi Leopoldino - Carolinae Praefes, illuftris Lucas Schroekius, L, f, Vir omni laude maior; qui ibidem Obf. XI, monftrofüt, nec tamen vifu ingratum pomum citrium oculiscurioforum fübiecit ; quale Aurantium Tuis quoque in Hefperid, L.TIIIL cap. 21.p.205 delinearedignatuses. .Noningratum id fpectaculum plerisque vídetur, qui a Pontani rationibus abeunt, Hefper. Lib.II. p.m. 153. canentis : | uid monéam , ne te capiat tam indigna cupido bortenfis mon[Iri caelatam implere tabellam ? Ab procul infamemque notam , atque werte pudendum | ^ | dedecus. | En formofus adeft chorus, ?» Lib.ILc.57.p. 171.
e$ (o fe
- debuiflem.Is enim e et OVIDIVS MONTALBANWVS, Bononienfis ProfeíTor emeri- tus, qui verba rebus commodavit, fummo iure hic commemorandi: ille praefertim, qui rerum naturalium cognitione flagrans,eas non tantum undique ftudiofe conqui- fitas accurata diligentia difpofuit, fed et editis bene multis voluminibus, nec labori nec fumtibus parcens, defcriptas aere calamoque exhibuit. Maximi iudicii et mul- tarum literarum vir, Dan, Georg. Morhofius p. Aldrovandum quendam in fcri- bendis libris Herculem fuiffe iudicat: nullum enim naturalis Philofophiae caput eft, quodnon Commentario profecutus fuerit: neque id flrictim ac breviter;fed copiofe. Mali certe Medicae hifloriam uberrimam , plurimis iconibus in tabulas relatis , dedit, et quicquid de nomine, multiplici genere, patria, cultura, monftris, ufu vario, dici po- tuit, Montalbanus fedula fcriptioneilluflravit, neque fabulas, myflica, moralia, fymbo- la, numifmata, flatuas, indicta praeteriit. 4 — Ex merito igitur huic poft Pontanum et Ferrarium tertias defero partes, cum non ab alio, quem (ciam ex Italorum gente, deícriptionem habeamus folidiorem, magisqueperfectams | adeo ut, qui Triumviros hofce legerit, reliquis facile carerepoffe cenfeam. —— Meretur, ut elogium, ab Vrbano VIlLei dictum,et hic legatur: | | | : Multiplices rerum formas , quas pontus et aether. -
exhibet , et quicquid promit et abdit humus , meus baurit , [pectant oculi , dum cuncta fagaci ».. ALDROBRANDE , tuus digerit arte liber. Miratur proprios [olers suduffria foetus , quamque tulit moli [e negat efe parem.
: et cupit effe feum » quod fuit artis - I I C TN Ee ^ s | Aldrovando comitem do AVGVSTINVM MANDIROLAM,Doctorem Theo- logum et S.Francifci regulae Minoritarum deditum;quianno fuperioris faeculi octavo et quinquagefimo publicavit Mazuale de' Giardimieri,r | egregie laudatum lo.Sigism. Elsholzio. s . Vnde et noflri homines in linguam vernaculam convertere, fub titulo eee Stalianifcben SSitmene unb SDomerangen-Gartens. Integrum librumtertium Acruminibus dicavit, et quae, per trigintaannos ipfe vidit , hideliffime inferuit, totum- que hoc negotium multa cum laude peregit, Geflas idcircoet TV,VOLCAMERE OPTIME, eum in oculis et manibus, eius confilio non fimplici vice commode ufus. V ltimum nunc inter Italos locum occupet IOSEPHVS LANZONVS, Medicus Ferrarienfis primarius et Academicus Curiofus, qui Crzrolog;am fcu Curiofam, ut vocat, Citri defcriptionem dedit, t in qua, uti apparet, vires potiffimum Medicas, quas variis in morbis difcutiendis praeflat utiles, fcriptis collectisque undique medicamento- rum formulis declarare ipíi animus fuit. —Parcior itaque eft inarboris defcriptione, patria ac differentiis affignandis, Quod fingulare obfervaverim, illud eft, duas effe citri fpecies mirabiles, quarum altera florum honore decora , flerilis tamen fit, cum illos pomum nunquam fíequatur: altera fruges edat, fed flores nullos praemittat. Vocat in partes Plinium atque Matthiolum; | in quibus iterum infpectis nihil tale in-
venis ut vero diligentius inquirerem, iam non vacat. ——Crederem celeberrimum e .- . . LJ c^ LJ '
Auctorem, cum ea fcriberet, in illam Citri fpeciem, quam Graec va» appellant,
oculos
e Vid. Ifaacii Bullartii l'Academie des Sciences et des Arts T, II, L. IT. p.109. etIo.Impe- rialis Mufeum Hiftor.p. 144. fqq. ed, Hamb, ubi etfcriptorum vaftum caralogum repe- ries. Polyhift, T.I. Lib.II. c.2, q Habemus haecomniain eius Den- drologia Lib. IL Tr.Il, cap,4. a p.481——134- * Maceratae 1658. f, 12, recu-
£ [fümVenetiis 1703.12, $ S9Oeu-angelegtec Gartee5au / L,ILI, c. 8. p.247: Ferrariae a, 190.f. 12, !
«à (0 M oculos conieciífe, nifi hanc ipíe flatim fubiungeret. Lanzoni itaque fide haec referre volui.
Atque hi potiores funt Itali, qui aurea mala fparferunt. — Abillis in plurimas Eu- ropae regiones migrarunt, et primo quidem in Hifpaniant, quae e terrae vifceribus effoffum, et oblazum facris natalibus amrum, cum auro vegetabili permutavit, ubi nunc nemora et campos ornat. — Invenit itaque malus haec non cultores folum Hifpanos, fed et laudatores. | Ex his unicum, eumque fedulum ac valde eruditum naturae in- dagatorem, NICOLAVM MONARDVM , Hifpalenfem Medicum , nominare pof- fum, | Quaefierat ex eo Quadra, RegisHifpaniarum primi ordinis Chirurgusortum et originem Aurantiorum. — Huic prolixa epiftola refpondet, Citros, Limones confimi- lesque arbores eiusdem e(lenaturae: Aurantias vero ex infitionein malum Punicam proveniffe, Eaqueoccafione breviter quidem, at non indiligenter de univerfo ha- rum arborum generedifputat, Confervavit nobis hoc fchediafma cum aliis eiusdem auctoris, confultiffimus Naturae mylila, Carolus Clufius, Atrebas, cuius laudes ex merito dixerunt bonarum literarum aeflimatores. » — Ipfe autem Clufius, quum, iu- dice Commelino, x primus hanc flirpem in Belgio coluerit, et praeterea non pau- ciora de Malis Medicis inferuerit fuae Stirpium Hifloriae, hoc nomine ab omnibus merito celebratur: adeoque nec nobis hic tacendus erat, ^ Ceterum quae Mc- nardi noflri Hifloria Medicamentorum fimplicium, ex novo orbe delatorum, babuc- rit fata, Clufius enarrat in praefatione, y quam verfioni Latinae e lingua Hifpanica praefixit. Plura enim huc transferre nolo, ne epiftolae modum excedat haec fcriptio.
Concedo igitur in Galliam , quo Hefperides fuperatis iugis vel Apenninisex Ita- lia,vel Pyrenaeis ex Hifpania, faciles defcenderunt. Non invidaeenim funt,omnibus fc indulgent, patriam invenientes, ubi debiteexcipiuntur. Nequepoenitet eo defcen- diffe, cum primas in Gallorum viridariis partes teneant.
Noa tamen ulla magis fontes ormabit. et bortos
arbor , Atlantaei quam quae cviret arbore mali; Scribit elegdntiffrimus RENATVS RAPINVS, qui, uti obiter hoc addam, decora huius arboris laudesque, uti folet, nitidiffime cecinit. Certatim profecto laborarunt Galli, ut hofpitio quam commodiffimo exciperent eas, ne folum pertaefae alienum abeundi fortaffis defiderio caperentur. | Quemadmodum vero oblivioni facile tra- duntur, quae fine literarum fubfidio memoria tenemus; ita ne turpi hoc neglectu quidquam contra illarum dignitatem admitteretur, editis in lucem libris elegantiffi- mis, uti elegantiae ftudiofiffima eft haecnatio, ad pofteros quoque transmittere vo- luerunt, ut amabiliffimas has Nymphas colere deceat. Illud autem vehementer doleo, cum plures luci expofitifint publicae libri, plerorumque tamen nomina tan- tüm ac titulos meam in notitiam venifle. Hos ergo, uti accepi, fideliffime com- municabo, fi fortaffe Tibi. VOLCAMERE HONORATISSIME, aut aliis, in quo- rum manus haec epiftola inciderit, felicioribus effe liceat, ut ipfa opufcula propius »infpiciatis manuque teratis. Suntilla fequentia: Inftruction facile pour connoi- »tre toutes fortes d'Orangers et Citroniers, qui enfeigne auffi la maniere de les , cultiver, femer, planter, greffer, transplanter, tailler, et gouverner felon les climats, ,,les mois et les faifons de l'année ; avec un Traité de la taille des Arbres, par le Sieur »; Morin Parif. 1674. £.12,
(E) 2 ;,iNou- -& Curis Pofterioribus Antverpiae a.1611. f. 4. elogia eius fübiuncta fünt eum funebri ora- ' tione Everatdi Vorftii, Gon£, Io, Meurfius Athen, Batav, L. II, p. 186. 187. Ifaac Bullart. lib, Cit. p. 114. 1:5, x Nederl,Hefper.c.4., jJ Inferuit illam Hiftoriam fuis Exoticis P3g.296. fqq. Plura M lim rea ] 1 - *u
litatem meruit, recenfet Merklinus ip Lindenio Renov.p.839.840.
mem arbores a frigore defendantur, evincere conatur; humiditatem plantis magis noxiam efle quam frigus aut nimium a foco fuccenfo calorem. Potiffimum Ca- pite X. multus eft in tradendis remediis , quibus arborum coma ob neglectam cultu- ram aut fricore et humore fuperfluo, itemque grandine vitiata vel plane defluvium affa reficiatur, ut adípectu grata iterum fit, iucunda et vegetaarbor, optimeque va- im Non contemnendas hinc inde infpergitobfervationes , ex quibus multum com- tfnodi exfpectandum, ^ Sed abílineo me ab uberiori earum recenfione, : ne aliud hic effe actum iure quis poffit conqueri, — Honori tamen Quintinii non poffum illud dare, quin a Santolio, Poctarum coryphaeo, in tabellam, qua imago Quintiniiex- primebatur, confcriptum elogium hic fubjiciam : | Hanc decorate Deae quotquot regnati 1n bortis , Floribus e cvefiris [upraque infraque tabellam. - Hic dedit arboribus florere et edulibus herbis , —— et fe mirataefl tanto Pomona colono. Habuit ergo Pomona in omni gente, qui fe cultu profequerentur, et de qui- bus gloriari potuerit, Gloriatur etiam de pluribus e Britannorum gente fatis ; de uibus iam ut dicerem, ordo poflulat. Hos uti omnis antiquitatis promos con- de iure nuncupamus; nullus enim terrarum angulus tot tantosque monumen- torum veterum thefauros monílrare valet 5 ita Hefperides quoque ad fe pertraxitfe, aliunde certo conílat, Et nili de eo iam certi eflemus 5 convinceret tamen ío- lers eorum ftudium , quod indagandis rebus naturalibus impendent, (certant autem et hac in parte cum praefílantiffimis,) indubieque id afferere iuberet, ^ Nec du- biam eft, unum alterumque preffius hiftoriam ac culturam earundem urfiffe, literis- d. pem z Altera, qua utor, editio procurata eft Amftelodami 1692, f, 4t, "Tertia autem iam lucem adípexit paucis abhinc annis, 4 T. Il,p. 245-286, b Vid, Act, Philof, Anglicana, fuperius cit, |
ed (o) ie
que exquifite mandaffe. At nemo adhuc eorum mihi cognitus eft, qui huc pro- xime pertineret, quod in Hefperidibus defcribendis laborarit unice. — Hunc itaque defectum ut refarciam, celeberrimum in utroque orbe virum indico HANS SLO- ANE, Medicum Londinenfem acSocietatis Regiae Londinenfis Socium digniffimum. Is in Catalogo Plantarum, quae in Infula Iamaica proveniunt aut coluntur, longam texit c. feriem etfynonymorum et fcriptorum, apud quos vel effigies vel uberior de- fcriptio habetur : quilabor uti taedium, quod auctoricreat, maximum fumma utilitate penfat; itaetmultalaude eft cohoneflandus. — Praeterea in ABRAHAMI COVLEII, Angli, Poetae terfitfimi, Plantarum libris 2^ leguntur aliquot verfus, quibus citreo- rum et aurantiorum difcrimen innuitur; conflat et notulis adiectis fua laus; ut adeo duplici hoc nomine filentio hic neutiquam fuerit involvendus.
Vicini Anglis Belgae duos fuperiori faeculo habuerunt Hefperidum admirato- res, qui quidem Ícriptis et Hefperidum et proprii nominis famam augere annite- rentur. — Alter eft munerum dignitate pariter ac eruditione confpicuus FRANCI- SCVSVAN STERBEECK, Presbyter Canonicus Hooghflratanus, et. Epifcopo Antverpienfi a Sacris, cuius proflat Tbeazrum Fungorum, lingua Belgica exflrructum. e Commentatus is ell praeterea Ze Cizr; Cultura, oft Regeringhe van Vythemfíche Boomen, f peculiailibro; quem videre toties vehementer aveo, quoties ab aliis laudatum reperio. ^ Huic aequalis eft aetate. illuflris Amfteraedamenfium Senator, IOANNES COMMELINVS, cuius liber iam antea prodierat g — hoc titulo infignitus : Nederlastze Hefperides, dat is, Ceffemmg em Gebruik "ean de. Li- moen en Oramjen - Boomen , geflelt ua dem Aardt 'em Climaat der Nederlandem. door I. Commelys, | Meminit is Pontaniatque Ferrarii, quem per omnia ducem fecutus exi- mio ornat elogio. Spicilegium tamen dedit non contemnendum, ut hunciure poft Ferrarium proximo femper loco haberes. — Prudenter omnino hoc in negotio eft verfatus, paucis multa complectens. Ceterum ferius in Belgium venifle Hefperides fatetur at genuinam earundem culturam in regionibus frigidioribus deberi Belgis gloriatur, auctam per Joazzez Roeterum, cuius obitu praematuro magnam illae ia- cturam fecerint, !
Eodem, quo Commelinus librum fuum praenotavit, titulo de Cultura. Hefperi- dum praecepta beleice confcripit HENRICVS AB OSTEN, quem prioribus terti- um addo, Leidenfis colonus peritiffimus; quae nuper admodum ob praeflantiam vería in linguam Teutonicam denuo lucem adfpexerunt. 5 Nec uberior efl, nec iactabundus, cunctaque plane et perfpicue edifferit, faffus, Acruminum cultum ni- hil taedii faceflere, fi morbos excipiamus. — Inter cetera edocet modum, ut paucos inta annos ope fimeti, vitro tecti, ad iuflam proceritatem educentur arbufculae e feminibus enatae, ut fpem oflendant non modo, fed et defiderium expleant frugife- rae, Cumque fuccum viresque capiant non a terra, fed a particulis falinis, ( vel po-
) tius e Londini 1696.£.9.p.208--212.etin Append.p.231. 4 Lib.V.p. 268.269. Continentur hi
libri in Poématibus eiusLatinis,quae cum vita praefixa prodierunt Londini 165$.f.8.
e Excufum Antverpiae 167 s.£.4 infertis figuris quam plurimis, f. Antverp. 1682.£. 4. .
Amfíteraedami 1676.fol. Angli hunclibrumin fuam quoque linguam converte- runbimpreffum f, 2, füb titulo: The Belgick,or NetherlandifnHefperides, that is, the management, ordering, and ufe of the Limon and Orange Trees ; fitted to the Na- ture and RR ofthe Netherlands, b In Pp iei v bít un ^ praenota-
| tus: SQtieberlánbifdbe Garten auset mit SSluntert, unb Sramngeriett. SiBolffenbüttel a. 1706, et 1712. ai ine fateor, funt; quae ibi habentur: fed diffimulare nolo, pleraque ex Quintinio effe baufta: ea certe, quae hic ex Henri- coab Often recenfentur, Gallus habet cap. 9, Hibernaculi conditiones idem expo- fuit cáp. 2. Coronarum quoque decorem; dequocap. 11,agit nofter, ex eiusdem Quintini cap, 10, haufit, Nequein reliquis alium fere ducem fequitur, .
dj (o) M
tius nitrofis : fal enim fterilitatem inducit; non itaque fertilitatis caufla eífe poteít;) aqua affufa deterfís: operofam omnem terrae praeparationem ridet, Porro nec a. foco fuccenfo multum commodi efle fperandum adílruit: tum quia ignis modicus non füffici; nec in parte hibernaculi remotiori collocatas afficit; — copiofior ve- ro fibras proxime pofitarum, fucco avolante, contrahit, ut arefcant: tum quia ex- perientia conítlat, aquam coctam facilius concreícere, quam quae vi ignis nunquam ebulliit: (in aérem vero ignis efle vim eandem credit, quam in aquam exercere fen- titur.) Inde concludit, ; — arbufculis ab aére poft calefactionem refrigerato maius damnum effe timendum. — Hinc ut alia ratione hibernaculum fit muniendum edo- cet. Á Haec atque fimilia funt, quae ibi traduntur. Neque minus probae funt;: quas peritus quidam rei hortenfis adfperfit notulas, in quibus ab auctore interdum abit, aliaque fuggerit, quae ufu et experientia probata, rationique magis confentanea illi funt vifa. | Quemadmodum ergo in Belgio laetiusbenigniusque habitant Hefperides, quam. in ipfa Italia; ita et, ubi cvicizumr Boreas ferit arva, Germania Telurs contra tugenmm y folesque malignos bis florere dediz dudum infelicibus bortis ; poftquam in aedificiis, vitro tectis lato ac copiofo, per quod radii folares admiffi vim frigoris temperant , hofpitari datum efl. ^ talia iam exceffifle iflas forores, con- queruntur Itali, etin rigentes gelu oras Teutoniae venifle, molliori nunc ibi lecto aeítuque placidiore lactantes, quando in Illuiiriffiaii Excellentiffimique Herois, Co- mitis de VViidenítein , Viridario in Auflria nitidi(fime exítructo, genera acruminum plus quam centum et florere,et fub frugum pondereaccopia gemere vident audiunt- ue. Neque vero ibi omnes divitias effudifíe cenfendae fun ^ Beanteadem uberta- tealios quoque, a quibus commodo hofpitio funt exceptae,maxime vero Ferilloflrem Dn, Ottonem L.B.de Münnichhaufen, Potentiífimo Eiectori Hannoverano a Confi- liis Aerarii; qui in praedio Schvvoebbertano prope urbem Hamelenfem pomaria colit cum praeflantiffimis comparanda. | Atqueexhis fructus brevi exfpectamus legendos uberrimos ab eleganti quodam rerumque harum peritiffimo fautore, qui disquifi tio- ne —— omnes publica editione participes reddet eorum, quae hucus- que acerrime, nec tine voluptate, eft contemplatus. Beant praeterea libeialiffime Dn. Hartovicum de Daflel, et Dn. Pofteiium, viros generis nobilitate munerumque di- enitate illuftres, utrumque principem Senatus, alterum Lüneburgenfis, alterum Ham- burgenfis; itemquelonge plures Bohemiam Saxoniamque incolentes, quorum no- mina venerabundus praetereo. | Quamvis autem illis liceat efle felicioribus, atque avis patribusque noftris: teti- git tamen et hos, (retro nunc paululum legenda funt veíligia,) cura Hefperidum non mediocris: fructus certe; quos hae fuderunt, ftupentes mirati funt, atque raras in horto. arbores plantarunt, Ante Ferrarium IOANNES LOSELIVS, Boruffus Medicus, praeter cetera ingenii atque doctrinae monumenta, /. emifit » — fchedi- afma, cui titulum praefcripfit: —Citriwm praegmass; quale non pauci exhibuerunt naturae interpretes , quos ex P. Ll, Sachfüi Scholio 7 ad Thomae Bartholini Obfervationem, aut ex eiusdem Gammarologia (unde Cornelius Stalpartius van der Viel o. illos habet,) omnes citat paulo, ante memoratus Lanzonus. His addi meretur Carolus Avantius ; qui Malum eiusmodi, quod in utero foe- tum"
j Cap. Scc W ME / quae recenfentur in Lindenio Renov. p. 627. 628. z» Regiomonti,1645.f,4, — 2 Ephem, N, CIDec,LA,L Obí;36, p.104.10f. o Ob. fervat, RKarior, Cent, IL, n, 49. p. 476. sm
«d (o0 € tum geffit, graphice depictum itidem exhibuit: p — Neque Tuum illud prolife- rum, quod in Hefperidibus eleganter caelo calamoque exaratum 4. iam confpicitur, hic tacendum, — Commelinus, quod hic annotafle non ab re erit, 4urazziuz Ferzi- nae [f-ve Foetiferum, monítris accenfet, r quum tamen ex arbore cum flore duplici fere nafcatur, | Quid Lofelius hac in re definiat, dicere non habeo, cum eius fe mi- hi fchediafma adhuc fubduxerit,
Sequitur Lofelium HERMANNVS GRVBE, Lubecenfis, Medicus Haderslebi- enfis, qui 4zalyffz Mali Citrei compendio[am, redactam ad. Botazices Philofophicae iuxta ac Medicae cynofuram, s. cum orbe erudito communicavit, Mole quidem exiguum eft fchediaftna, fpicilegium tamen, quod affert, magnam laudem meretur, quod propius ad ufus Medicos digreffus, virtutes eius nervofe pariter et erudite expfi- cuit; iudice Thoma Bartholino. z Sed neque ea, quae ad hifloriam huius ma- li pertinent, ficco pede praeteriit; unde nec hanc ei laudem invidere, nec nomen eius tacere debui. | Eodem nomine commendanda eft DANIELIS NEBELTII, Hei- delbergenfisfpartam Profe(loris Medici olim in Marpurgenfi;hodiein patria Academia egregieornantis,diflertatio Inauguralis de Malo Citrio, fub praefidio magni Georgi Fraz- ci; quem nominafle fat eft, defenfa. — Collegit enim ibi ex auctoribus neutiquam pro- letariis;jnon tantum,quae ufus Medicus,fed et quae cultura poftulabar, Nequealio fortaf- fe ordine ac confilio conícripta videtur BVRGGRAFII. difputatio, more Academi- co pro honoribus in arte falutari fummis obtinendis habita de Ma/o Sinenft Aureo, cu- iusa celeberrimo Gieflenfium A efculapio, Mich.Bernardo Valentini, notitiam habeo,
Finem nunc facerem huic epiflolae, nifi vir finmmus, IOANNES SIGISMVN- DVS ELSHOLTZIVS,Archiater Electoralis Berolinenfis, meam adhuc dicendi ope- ram pofceret, Immortalitati nomen is fuum dudum confecravit, quando monu- menta exegit aere magis perennia, x ex quibus hac vice bina memoro, utraque lingua patria exarata, Diacteticon alterum, alterum fub titulo: Seu zangeleater GartenS3att, y | Vtroque in libro & multa egregia, uti vir erat fingulari eru- ditione, continentur, nec folum malorum difcrimen, 4 verumet culturam £ opti- me perdocet. Atque huius quidem auctoritate tuto niti licet, utpote qui nihil Ícripferit, nifi ufu id prius ipfe fciret comprobatum. Id vero me adduxit, ut huic uni in hac commentatione locum darem, etfi de Hefperidibus feparatim nihil edi- derit. Mentionem quoque hic facerepoffem Anonymi cuiusdam, quiante duodecim hos annos Amfíleraedami emifit Del/cizs et Arcaza Florum, c exiguum mole libel- lum; fedea, quae primis ftatim paginis habet huc facientia; non contemnenda funt. Saepius tamen a Quintinio, eiusque compilatore Belea,abit. Quando hic ciflas quernas praefert fictilibus, Anonymusille ligneaimprobat: quae fimiliaque apud ipfum legiífe non poenitebit. At enim vero addere fi voluiffem eos omnes, qui hinc inde quae- dam infperferunt de cultura citri, ingenti eorum copia obruerer, nec fola nomina caperet haec charta, Magna profecto lumina, magnumque Botanicorum atque co-
(F)a rum, . - p Notisad Frerae Coenam p. 26,27. Doctiffimus item Io, Dan, Maior Ephem. N, C, Dec, | » À, 3, Obf. 241, et Andreas Cnoeffelius, ibid, A, 3. Obf. g4. 4 Lib.llc,é. -
7 NederlHefper.c,23.p.:2, s Hafniaeréó6g.£8g, 7 Inapprobationelibello prae- fixa, 4 qui eam citavit in Mufeo MufeorumL, ILSect. V. c, XL$. 14, — x Eo- rum catalegum ampliffimum texuit Merklinus Linden. Renovat. p. 632. 685. j Tertia huius libri editio Berolini excufa eft 1690, £4, Sed quartam iam in fol, au- dioe(leparatam, ^ z etquidem in Diaetetico;L.1,c,7.p.85.feqq. — 4 L.IIII. C.7.p. 236. 237. b lbid.Cap.VIlILintegro, p.247-2£4. c £ober eble8 Sleirpb/ voie matt allerbattb 9Ieter Sotumen oeravójjerm / aud) aller Irt Gitronenaumb rae nien5dume ateben folloc. 9lmfterbami bey CoD. Banfen 1700 f, 8,
el (o) i»
rum, qui de Agricultura fcripferunt, numerum tacitus praeterire cogor, d ne mo- dum epiftola excedat. Vnum adhuc fupereflet, HVMANISSIME VOLCAMERE, ut de praeclaro Tuo
Opere verba facerem, Tuamque induílriam celebrarem. — Tua enim induflria.
Hic biemes nil iuri babent; laeta omuia, laeta:
everuat bumus, pulcris fé offentat fructibus arbor,
Jeque ornant cvarim. depicti floribus agri. Sed cum amoena Tua Hefperidum viridaria Magnates confertim frequentent, bene- que collocata fumtuum ac laboris impendia praedicent ; exteri item, quibus illa ad- eundi facultas eft denegata, cum typis atque aere expreffa vident leguntque, eadem demirentur: impudens eflem, fi imbelli hoc calamo paria facere tentarem, — Prae- terea cum meam hanc laudem non defideres, abunde fatis laudatus; votum tamen
pro perpetuitate addere fas erit : Faxit Divinum Numen, ut. iflac felicitate quam.
diutiffime fruaris, nominisque famam latius magis usque proferas!
Habes iam, VOLCAMERE HONORATISSIME, quae de Hefperidum fcripto- ribus reperire potui, Rellatut tribus, quod aiunt, verbis et Tibi et aliis excufem, fi qua fortalle in hanc verfionem Latinaga interpretis culpa irrepferint fphalmata. Scias itaque, me pace Tua id mihi permififle, ut flili floridi modefliam affectans, non femper verba verbis permutaverim: a re tamen ipfa nunquam latum unguem con- fulto receff. | Maximam mihi difficultatem crearunt vocabula artis, ut vocant, de quorum defectu veriffima eft Gualtheri Rivii querela: e | Lizguae utplurimum in cvocabulii artium et. doctrinarum [nam naturalem. patiuntur. inopiam, licet: abundent phrafibus et frmilibus fucis, — Leviffima colorum difcrimina verborum vi confectari, Herculeus plane labor efl. Etenim vere dixit Phavorinus apud Gellium, f plea effe in fenfi oculorum; quam im cverbit cvociburque difcrimina, Ex quamvis hanc levare ino- piam ftuduerím, adhibitis aliorum fubfidiis3 vix tamen fpondere aufim, nullum hic erratum effe commiffum; maxime cum opera valde interrupta hanc verfionem adornarim. ^ Hac Tua Lectorisque Benevoli humanitate, quam enixe mihi expolco, fretus, plura addere defino: iterum iterumque rogitans, ut tumultuariam hanc fcri- bendi operam aequi bonique confulatis: Vale, VOLCAMERE OPTIME, et me porro ama. — Norimbergae a. d. VIIJ. Kalendas Martias A, O. R. ci» 1» ccxur.
d In quibus facile principes nominandi fuiffent Petrus Andreas Matthiolus,Io.et Cafpar Bauhini; Abrahamus Muntingiusquemp erire non debuiíTem,cum cult fin« gulis merifibus convenientem doceat, pluraquein opere Botanico afferat, quam in ullo fchediasmate minore leguntur,Praeter hos laud iffent Vincentius Tana- ra, Auguftinus Gallus, Olivier deSerres,D, H. Caufe en deKoninglycke Hovenier, aliique, € In praefat, ad Germanicam Vitruvii verfionem elaboratiffimam,
f Noct, Attic, L, Il c. 26, -
T es
e 3 re x
As wt
PRAELOQVIVM
AVCTITORIS.
joe Ntiquitatem , quo propius aberat ab ortu et di- vina origine, eo perfpicaciorem fere fuifle, eoque
& aeviutiliffimaindubitate confirmant. Campus hic nobis pateret dicendi ampliffimus cum de multis aliis, tum de variarum gentium Legislato- ribus, qui indomitos et effrenes hominum ani- mos ad honeftatem erudierunt, legumque fontes aperuerunt; de quibus T'ulli judicium valet, quod delegibus XII. Tabularum tulit, cas omnium Philofophorum bibliothecas et auctoritatis pondere et utilitatis ubertate füperare. — Miraremur ftrategemata in gentesque militum copias, easque belli peritillimas, dolo tamen et arte varia de- victas: Altrorum peritiam, quorum motus dierum operumque norma primis univerfi hujus habitatoribus exftitit, DEI Conditoris notitiam , jufbque et injufti cognitionem adaperuit etingeneravit. Et . quam perípicacis audaciae eum fuiffe putabimus, qui primus vada non tangenda permeavit?.
A x7
E
PRaAELOQVIVM
r7 —
t2
Illirobur , et aes triplex . circa pectu* erat , qui fragilem íruci commifit pelago ratem primus, nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus, nec trifles Hyadas; uec rabiem N ofi, quo non arbiter Hadriae major , tollere feu pouere vult freta. . Quem mortis timuit gradum, : qui ficcis oculis monftra natantia , qui vidi mare turgidum, eí infames [copulos -Acroceraunia ?
Quid dicemus de co, qui primus Vulcania fabricare arma docuit ? , Ignem e duro filice elicere, resquidemlevisvideturs atamplillimae cft utilitatis: nec inventori minus laudi eft, quam Vulcano aeris li- quefactio. ltafaepe e re minima non parum gloriae provenit; ctin- genii felicitas ex illa aeque cognofcitur, atque exaliis artibus multo ftu- dio multoquelabore perfectis... Agriculturam, quia quotidianaabin- fimae fortis hominibus peragitur, artis expertem credimus: at firecte judicare velimus, etiam agrorum colendorum eorundemque feruli- « tatis augendae, fcientia eft, quam qui primus excogitavit, et a fimo putrefcente arboribus vitam et fecunditatem venire docuit; | perfpi- cacifTirni fui ingenii documentadedit non minora, quam alter ille, qui vires plantarum transplantatione augere fructusque elicere fuaviores, |» primus tentavit. Agnoveruntveteres, immortales inventoribus hifce laudes deberi: inde eos, quos ingenio praeftare videbant, reliquis an- teire, et quos prudentiae opinio commendabat, ceteris imperare recte jufteque volebant: Imo DEO aequabant, et, quae illorum fu- perítitio futt, in Deorum numerum referebant, Pomonam, Cerc- rem, Vulcanum, Neptunum , Martem , lovem ct reliquum dca- ftrorum agmen colentes.
Hancveterum gloriam laudabili contentione, 75» uév xev éruumc ae yoraae » QUA Japiens proba'vertí , aemulatur noftra aetas; felicique conamine tam inventis novaaddere, quam jam cognita expolire fata-
git:
AvcTORIS. :
git: adeo ut non immerito virilem hanc dixerispriorem illam juveni- . lem... Quicquid etiam T ullius de legibus fuis gloriatusfüerits man- cae tamen fuerunt ct imperfectae, quum 1n nof(tris , quibus hodie- num ftamus, omnes lites cafusque paene fingul definiti fint atque decifi aequillime. | Strategemata antiquorum , fi cum hodiernis ea contendamus, quando exopido munitiflimo, quod praefidio infuper firmiflimum tutiffimumque videbatur, Ducem Summum, qui pro Regeipfo curabat, captivum abduci audivimus, puerorum lufus efle cenfeamus. .Armorumrecensrepertorum vis hodie tanta eft, ut il- lam eluderevelle, imprudentis videatur; ettamen illam non raro in- genii praeftantia moratur. — SiZoroaftris et reliquorum fapientiam caeleftem contemplamur, hos ex humili terra caelum effe contuitos, cum noftri in ipfam adfcenderint, credibile apparet. — Tot videlicet Ítellas veteribusnunquam vifas, tot. Aftronomorum errores mordi- cusdefenfosdetexerunt. .Atqueillitamen animis hominum adeo fir- mitererantinhixi, ut, fub hujusfaeculiaufpicium interdicto, publi- caImperatoris Augufti Imperiique Statuum Potentiffimorum aucto- ritate firmato, opusfuerit, nein fatis pofthac nugae iftae divendan- tur. Redeant barbati. palliatique Philofophi omnes, et mirentur fubtilitatem ejus, qui ex levitate aéris et pondere, de quoipfine per fomnium cogitaverunt quidem , multorum phaenomenorum cauffas latentesfolide deduxit. Navium varia genera antiquis haud vifa; aqua marina, quam bibere propter ejus amaritudinem non poterant , dulcis hodie facta, aliaeque nautarum artes , navigandique commoditates, artis nauticae augmenta indubio demonítrant.
Oi 2s $xaeros icaci, Ói dy Tégwauer auc.
Haec praefagiens Seneca, novum orbem olim otegctidnm prae- dixiffle creditur in Medea:
. 0. 2 e PFenient annis faecula feris , quibus Oceanus «incularerumlaxet, etingens pateat "Tellus, Tiphbysque novos delegat orbes.
A2 Porro
4 PrakELOQVIVM
Porro fpectatur hodie non fine voluptate ignis in varias veluti for- mas mutatus, 1squepictorum coloresaemulatus: atidemvelutiim- . ber, cut lupiter nimbosyimmislaque fulgura ventis Addidit , ef tonitrus , et inevitabile fulmen,
in teaurbiumarciumque defcendens, omnia vincit, evertit, com- minuit. Itavidelicetet huc recte traxeris, quod Verulamius de igne Chymicodixit:. J/"ulcanus celeriter perficit, quod natura per am- bages et temporis moras foleí: Sitergolicet, pulverispyrii ufum jam ante mille quingentos annosinnotuifle , utilfaaco Vollio credere placuit; tamen et lufus igniti et tonitrua illius horrenda, ct gradus, quos noftri artifices et augere etimminuerecallents veteribusinau- diti fucrunt. |
Haeccum itafe habeant, injuriiin noftrae aetatishominesilli mi- hividentur, quivetera tantum fufpicientes, praefentia negligunt ac contemnunt. Laudemusveteres, eorundemque inventis grati uta- mur, nifi meliora edocti fuerimus: at ubi dies nos alia magis com- moda docuit, majorum tamen noítrorum folertiam magni faciamus. Quisenim malletterram laboriofe colere et fructibuscordis frui, ubi illa fimo laetificata veluti fponte parturit, et quidem ineunte vere? "Tacitus Germaniam vocat informem terris, afperam caelo, triftem cultu afpectuque, addens: Quis porropraeter periculum borridi et ignoti maris , Afia aut Africa, aut Ialia relicta, Germaniam peteret ? — Si hodie illam, innumeraque herbarum et plantarum non Italicarum modo, fed et Indicarum, Aegyptiacarum, aliarum- que genera felici gratoque apud nos hofpitio excepta, laete adolefcere videret; beatam omnino praedicaret. Obftupefcerent utique prifci agrorum cultores, fireícirentartem nuperdemum cognitam tingén- di pro lubitu auriculas urfi, tulipas, caryophyllos: in qua Belgae praeterceterosexccllunt. — Et certe Botanices ftudium faeculo nuper elapfoftupenda, fiveplantarum culturam, fivefationem etmultipli- cationem fpectemus, incrementacepifle, eademque multo potiora, quam unquamantehac ceperit, indubium eft. Nobiliffimum hoc ftudium idemque jucundiílimum tüm meraingenii et memoriaecar- nificina erat ; cum nuda herbis impofita nomina tam cito diffluerent,
| quam
cupere e EFPOKVY MIReem SI irap
AvcrTORI1Is. s
quam illa prius memoriae mandata. — Iam vero plantis , quae fibi invicem quoad folia, flores et femina non prorfus dilIimilesin unam clafIem ordine etex artis lege digeftsnfinitus earundem numerus fa- cili negotio comprehenditur adeo folide, utet peregrinas dijudicare, primum nobis oblatas promte discernere, etcui illae clafliinferendae fint, apte et certo definire valeamus. — Debetur operisexafciati glo- riaimmortalis nominis Viris D. Paulo Ammano , Paulo Hermano, Roberto Morifono,[oanni Rajo et Augufto Quirino Rivino, qui prae ceterisin iftisconcinne disponendis laudabiliter elaborarun. Num transplantationis, infitionis et inoculationis artificia ab ultimis,quous- que memoriarepetere poflumus, mundi temporibus ad nos transmif-.- fa fuerint nequedicereaudeo,nequetaldenegare. | Hoc tamen ne- moindubium vocabit, frequenti artificii hujus ufü illud ipfum magis magisque excultum efle. Ante paucos adhuc annos infolitum quid erat, et fere miraculi inftar habebatur, unam eandemque ftirpem bina, terna aut plura diverfi generis pira et poma proferre...— Mul- to minus infitio in cydoniorum ftipites , indeque enafcentes arbores pumilae , olim in hortis vifebantur. Hae nanae licet fint, fructus tamen nihilo minores ceteris fundunt; quae res , nifi indies oculis obfervaretur, incredibilis videri poffet. —. Imo hodie arbores etiam majores Hieme eradicataecommode alio transferuntur tam feliciter, ut non tantum aeque, uti olim , virefcant, fed fructus etiam me- liores porrigant; quod nemo amplius mirabitur, quiarborcs frugi- feras ex calidillimis regionibus, praecipue ex Italia, ad nos advchi,
eteas tamen ciftis inclufas perfex, octo et plures hebdomadas extra
folum viventes utiliter iterum plantar , fecum perpendit, et lar- gam infuper frugum fucci. pleniflimarum ufüram videt, cogitat- que —
Maximum nuper hortorum decus, quo magnopere fuperbie- bant, arbores habebantur tres quatuorve aurantiae citreaequein tg- ftis et vafis ligneis depactae: — ab illis vero fructus vel plane nullus; (antequam enim maturuerunt, poma defluebant;) aut exfuccus et flaccidus erat exfpectandus. lam vero infrugiferas ex femine enatas ftirpes inoculationis artificio non tantum ut gravidentur didicimus,
fed et tantum in arborum harum cultura profecimus , uteaejam ad- ultae feliciter migrent , et intra anni decurfum fructibus fuis aures,
A3 eisque
6 PruAELOQVIVM.
eisque maturrimis laborum taedia penfent. — Favit mihiarridens for- tuna, ut ab Avo acquifitus in fuburbio Norimbergenfi , Goftenhof dicto, hortus hereditate paterna ad me dcvolveretur. Dicavi illum
Hefperidibus, quae novo iftoc hospitio, füb finem hujus pracfatio- nis Ípectando, laetae multiplices malorum aurantiarum citrearum,
limoniarumque comas alunt, floribusque fragrantifTimis virentes
Íructus maturitate excoctos et perfectos uberrime adhuc dederunt 5
imo filias illae itidem. fecundas progenuerunt. & Atque harum qui-
dem cultura et educatio fingulari cura fuscipienda eft, ne nafütaoli.
torum incuria hieme eas perdat, ita ut hibernaculo adaperto mor-
bidae omnes Íint, et vix ac ne vix quidem fanabiles — Fundamen-
tum peritae hujus curae eft caeli et elementorum accuratior obfer-
vatio. Ab his enim omne plantis herbisque , arbufculis item tum
vulgaribus tum e longinqua terra in noftram tralatis , incrementum
venit. Sedulus proin colonus illud Poétae praeceptum mente fem-
: per volvat, | |
Quasque auras pareí Eurus; aquis quid turbidus Aufer, Cogitel , et quid Solferus , quid portet Eous ;
quo ventos cornu, quo Cynthia provocet imbres,
quae caelo, quam cería fides fit babenda f[ereno , 9 quatenus aut Helice, aut plauflro tardante Bootes, fint aequi arboribus: teneris quid floribus obfint velnimbo[ae H yades , vel Pleiades Atlantaeae.
IV am neglecta aliis, et inobfervata per annum
fidera [aepe nocent: fuperi pofuere [ub illis
culturae rationem omnem vitaeque labores.
"Porro quod ad elementa attinet, terra macra tempeftive laetifican- da eft et temperanda; hoc nift debita ratione fiat, mirum non eft, Íl'arbufculae pereant. — Aqua neque modica nimis, ne marceant, neque nimia irroranda, ne decortcentur. — Pari ratione et aéris vis - refrigerans fubitaque mutatio, ferotina. hibernaculi exftructione , aut maturata ejusdem deftructione,arbores iftas perimit: nuncenim obdiuturniorem illiusexclufionem, ab humoribus in hibernaculo co- piofis minus ventilatiseae quafi praefocantur; nunc intempeftiva aper- turarum referatione iisdem periculum imminet. — Solis quidem i
ii
Avcromnrs. 7
dii et aeftus vehementillimus nunquam his arboribus molefti funt; imo fructus tanto perfectius excoquuntur , quanto calidiores incum- bunt. Athieme tamen calorem 1gnis in foco accenífinon nifi tem- peratum ferunt: quae res periti coloni circumípectam diligentiam, fi qua alia, requirit et probat.
Cum itaque et harum rerum aliqua arsfit, eademquenon vul- garis, in gratiam eorum , qui Hefpéridum amatores cultoresque fe profiténtur, quid ipfe circa arborum harum infitionem , propaga- tionem, culturam tam aeftivam quam hibernam obfervaverim , fcripto hoc vulgare volui; quo alit fciant,. quid ipfis faciundum, quidve cavendum, fi damnum irreparabile fentirenolint. Id enim humanitatis leges requirunt, ut quae ipfi cognovimus, aliis ne in- videamus. — Equidem non primum inter Germanos aurantiarum cultorem me temere jactarim: hoc tamen jure quodam meo fa- mere mihi poffum , me nec labori ac diligentiae nec fumtibus pe- perciffe, ut ufu et experientia, quam illae noftris in oris Aquilonem fpectantibus cultum expofcant, cognofcerem. . Cum negotiorum et mercaturae cauflà per aliquot annos Rovereti- degerem, horto- rum poflefloribus, in eos fubinde animi reficiendi cauffa exfpatiatus, familiariter ufus fum: atque ita aliquam harum rerum notitiam pri- mum nancifcebar. |. At multum diverfa colendi ratio Rovereti et in - regionibus benaco adjacentibusobtinets quam noftro füb caelo no- xiam efle fere, et alienam ab arbufcularum indole comperi. Meo pro- inde ingenio ufus, emendare illam, noftroque climati convenientem culturam tradere ftudu..— Vnde a Lectore Benevolo eam mihi hu- manitatem fpondeo, ne, f1 quaa fuis rationibus diffidentia hic inve- niat, praepropere noftra damnet, fed fecum potius cogitet, tantum a me abefle, ut peritiflimis vitidariorum cultoribus praecepta dare voluerim, ut potius ingenue fatear, me inter graves mercaturae curas haeczomnia meditatum efle et exercuifle./— Multistamen infu- per. qui fibi omni de hortis colendis fcientia abunde inftructi et imbuti videntur, auctor eflem, ut prius altius in fe defcenderent, fe- feque rectius nofcerent. Vereor enim, ne plures tum demum cer- rores fat graves cognofcant. — Interim imperitorum iftorum negli- gentiam legitimi hortorum pofleflores arbufcularum optimarum in- teritu luere coguntur.
Dien:
E" PRAELOQviIvM Ávcronis.
Denique ct illud hic monendum duxi, quo confilio numero- fam pomorum aureorum fuübolem in fcenam produxerim? — Vidc- licet ut fapientiflimi Conditoris erga genus humanum clementiam et divitiarum largilfimum proventum, quo nos cumulatiflime beat, intelligamus, agnofcamus, celebremus. — Exhibucrunt quidem ante me divería corum genera Ioannes Baptifta Ferrarius, Romanus, itemque Ioannes Commelinus, Senator Am(ítelodamenfis,eleganttli- me aeri incifa: fed aliquanto pfura, ad vivum delineata omnia, quo- rum maxima pars in meo viridario adolevit, dare ftudui: et propediem fecundum eorundem Ípicilegium in. Continuatione Hefperidum mearum inftituam. — Et ne cultus deeflet , amoenos hortorum agrorumque vicinorum profpectus una defcribi curavi, quo , fi quem forte legendi fatietas cepiflet , oculos regionis luftra- üone pafceret. — Qui meus hic labor fi eruditis porro probabitur uti eximio jam favore primam, eamque Germanico idiomate con- fcriptam, editionem fuifle exceptam,grati praedicare poflum; meum inferviendi ftudium. magis magisque provocabunt, et ad Con-
tinuationem, praelo fere paratam , luci publicae propediem exponendam me magis magisque ftimu- labunt.
Mit d prc MN, Podio am gh UTI TE Nene) aps 2r Li p (7 Q4294-414. de - C Ord d rw ua IP. aono ppipygo TOQ LO de o Dag aT uo q. XUI DET V)
a i
*
ati e ^
3:9 "
1c
"
M
à NN UN NN
NN WX
i aw SAN ISSN
aw
' FS X
T€
CETEIETDOX E D DD
cf RE
Q. D. B. V. »e
HESPERIDVM : NORIMBERGENSIVM |l [SBRI-OE
GL PP T E
De Hefperidum pomario huiusque ftructura, p et dé malorum aurearum plantatione.
ENSAEJ Am primum omnium fatis conflat , non parem novis qui- Ze busque efleinventis utilitatem; neque omnium eam ratio- nem, ut fpectanda exhiberi queant: imo potius pleraque
in claffem ingenioforum quidem, fed inanium funt refe- renda ingenii lufuum. ^ Vnde fit, ut haud raro magnifi- Cas; quod dicitur, in Iovis regione arces exílruamus, nu- bem pro Iunone amplectentes ipfi vanis nos vigilantes fomniis illudamus, et de urfae corio ludamus. Suntqyi- | dam maligni, turpi adeo inhiantes lucro , ut ad propria nimium attenti commoda, praeftantiffima quaeque artificia alto premant filentio, et ne alis innoteícant, fecum mori patiantur; quamvis fideliter eadem evulgaffe, et, de pofteris quoque optime merui(fe videri velint. Horum alii verborum fyrmate €t zr», quae Íciunt »obtegunt, ut eo füb cortice latitans res ipfa aut planenon, aut certe difficulter admodum dignofci queat. : Alii fignis et characteribus nemini cognitis, vocibus item plane inauditis, quas nec Oedipus evolvere poflet , arcanos rerum fenfus confulto involvunt ; immemores, aut prorfus neícii, Horatiani | B illius:
IO HrsprERIpvM NORIMBERGENSIVM
ilius : Paulum fepultae diflare inertiae celatam cvirtutem. | Vtrorumque dolus fatis equidem gravis eft, et cum iniuria fumma coniunctus: attamen hos malitia fupe- rant illi, quos primo loco fumum vendere, cupidique fciendi animum lectoris inani vocabulorum fÍlrepitu non fine fraudis culpa exfatiare diximus : ^ quandoquidem vana is fpe delufus et temporis et fumtuum iacturam facit , infigne NIHIL magno pretio, nec minori damno fuo ac dedecore redimens, — Ne vero huiusmodi quid et a nobis fortafle fieri quis fufpicetur , perfuafus arenofum regionis folum variis malorum aurantiarum,citrearum fimiliumque arborum generibus proferendis minus eaptum effe: — ipa experientia, dictis aut dicendis fidem faciens, noflras differendi partes in fe fufcipiet, dubiosque 4v44« convincet. ^ Equidem non infrequens eft, ut, qui ante barbam fenes docere temerario aufu conantur, arrogante fe ipfos per- fuafione in diverticula et labyrinthos detrudant, indicesque praetervolantes a fcopo aberrent.. — Nemo autem fapiens truncos tum Hermas accufabit, fed errabundum minusque circumfpectum viatorem. Mea hic faciam rerum naturalium fagaciffimi pariter ac feliciffimi fidelitlimigue interpretis , Roberti Boylaei, verba, quibus invidi et imperiti de experimentorum fide conquerentis aemuli fltupiditatem emen- dare ftuduit: Ratiocinatio, inquientis,' minus fana eft: Mihi ex voto haud fuc- ceffit opus; ergo nec aliis. Imo vero, ubi operationes omnes haud diligenter fa- tis peraguntur, ut eventus vota deflituat , neceffe eft, etiamfi exempla vel decem imitanda tibi propofueris, — Quis enim imperitiae et incuriae medebitur? — Quan- doquidem vero, ut ad fcopum propius accedamus, commoda pomarii Hefpe- ridum exfüfcitatio , ipfiusque mali locatio , plurimum ad ejus culturam conferunt ; de illis fub initium ftatim totius operis Lectorem Benevolum monebo. — : Quaerendus itaque eft ante omnia locus domicilio mali Medicae aptus et congruus, niet tempus et impenfas inaniter profundere velimus. — Spectet autem area verfus meridiem potiflimum et occafum folis, libera ac patens, quo meridia- no arbores tepori expofitae, radiis inde folaribus tanto diutius illuftrentur fovean- turque. Exflructa in latere aquilonio praealta aedificia tantum abeft, ut aream malis hisce gignendis fervandisque inutilem reddant, ut potius contra Boreae inclementiam et frigus commode has defendant. "Taceo, Euri etiam incommoda quadantenus hac ratione averti, ita tamen, ne laetos Phoebi ex Oceano furgentis radios penitus arceant, ^ Quod fi loci interdum conditio ita ferat, ut pomarjum eiusmodi muro contiguum lapideo exflruatur, neceffe erit, ut aífferibus paries in- ducatur, lapidesque fub ligno undique tégantur. —Hoc nifi fiat, ab fudorerofcido, quem lapides, pomario hieme clauío, emittunt, multum arboribus noxae eft me- tuendum, cum furculi erumpentes, gemmaeque, florum yelut matrices, fitu fa- cile corrumpantur , mucorem contrahant pereantque. . Formam five figuram viridarii, quae varia pro cuiusque ingenio effe poteft, loci plezumque amplitudo et fitus determinabit. . | Altitudo autem, quantum ad interiorem attinet concamerationem , ( hanc enim operi lacunato itidem praeferunt ; ) menfuram quatuordecim aut fedecim pedum nunquam excedat, cum exílructum altius calorem nec concipiat mature, necdiu fatis foveat; et praeterea , ioneis particulis circa fuperiores cellae partes conílipatis, fundus ipfe folumque humilius frigore prematur, et facillime conge- leícat. 25 Feneflrarum aperturae, factae in lateribus Auflro et Zephyro oppofitis, cre- brae fint et altae, quo folis radii ad arboris usque fcapos fe interdum penetrent, eosdemque animent, ^ Nec minus plaga aquilonaris quibusdam fi pateat feneftris; commodum erit; quo et ab ea regione aéris tepor admiílus fuo frutices peo rigi-
E ad
laisgib Garvrl:: I
frigidioris aurae patientes ventilet, iisdemque ita augmentum addat. Omnes ve- rO, quotquot circum circa adíunt, ligneis probe funt muniendae valvis, quae fri- gore ingravefcente obfirmatae teneriora germina a nociva ventorum intemperie de- fendant. Quam eandem ob cauflam fingulae quoque rimae ventis peryiae mufco undique, flramine vel foeno funt quam diligentiffime obítruendae.
Porro domus Hefperidum excitatae pars fuperior tranflris five trabibus trans- verfariis, terno quaternove pede feiunctis , contignetur, aíleribus pavimentum compingatur, illudque foeno aut mufco , neigne incenfo calor diffipetur, binüm circiter pedum flernatur; hic vero mufcus aliis iterum afferibus hinc inde fuperin- ductis condenfetur. Denique afleres aut Ícandulae , arctiffime junctae , fupremam domus partem contegant, ne vel per rimam unica aquae pluviae aut nivalis gutta arbores confpergat , confperfasque clavo, quem et fungum et patellam , noftri ben S'sranb vocant, inficiat, aliave ratione peítifera corrumpat. Cumque Ícandularum potior fit ufus quam afferum, is etiam opportunior minusque molefítus erit, fi at fulàrum plures ita inter fe firmiter connectantur, ut perticae cum dimidia in longi- tudine, in latitudine vero trium pedum menfuram exaequent , iunctisque hac ra- tione tectum inflernatur. —.At tum quoque necefle erit; ut, ubi binae huiusmodi tabulae fe contingunt invicem, alia Ícandula fubdatur, quae imbrium flillicidia per commiffuram fefe infinuantia excipiat , inque terram demittat.
Ligna ad domicilium , quod Hefperidum culturae inferviat , dicto modo ex- ftruendum neceífária , verno tempore caedantur et exafcientur, quo fabrefacta, et loco ab imbribus tuto coagmentata , folis per aeftatem fervor exíiccet. * Quodfi enim autumnali tempeftate viridia adhuc fabricentur, ipfumque mox aedificium ex- citetur, non poflunt non, foco in cella fuccenío, graves maximeque frugibus in« feílosilla vapores emittere, qui plantas perimunt interficiuntque.
Area, fi ita videbitur, uno alterove pede altior fit terrae folo , pinguioreque gleba obruta, eo fini, quo et arboresin illa confitas aurae purioris flatus contin- gant, et ipfa area, imbre multo per aeflatem humectata , exficcetur iterum fa- cilius, nec radicum capillamenta putredo vitiet. ^ Cumque folum arenofum malis Hefperidum plantandis plane fit inutile; illud profundius effodiendum, et fertilior pinguiorque in egeflae locum arenae terra cumulanda.
Arbufculae inferendae procero caudice fint confpicuae, fcapoque recto altius emineant; quales fere funt, quae ex agro Liguflico ad nos exportantur. — Et fci- endum eft omnino, quas regio ad lacum nobis Benacum mittit , vivaciores quidem. frigorisque efle magis patientes; — rarius tamen erectis fe commendare cruribus feu Ícapis. —— Cauffa haec eft, quod Genuenfes elegantiae arborum et nitori ftudent; lacus vero Benaci accolae lucro unice inhiant; arbores autem humiles maiorem flo-
. rum pomorumque copiam proferunt; id quod recte obfervavit P.Auguflinus Gal-
lus in Operibus diurnis , Giornata VII, ubi de cultura acruminum Salodienfium
uam diligentiffime efl commentatus. — Optime is fibi confulet, qui flirpes noflro (ub caelo inoculatos et decore altos ; fi haberi poffunt, comparaverit, utpote qui, (propria experientia edoctus fcribo,) vivaci(fimi funt , fructuumque copiam fundunt. Amplius neque id filentio hic plane eft praetereundum , arbufculas, quas Itali ad
nos venales afferunt, vaíis modice amplis utilius quam pomario per binospluresque
annos inferi , usque dum folia emittant et germinent, Obfervavi enim, illas in vi- ridarii area plantatas nequidem pofl tertium annum fronduiíle ; quae tamen effoíTae, indequein vafa translatae ramos et folia protruferunt. | 2 Lectae
12 HrsrzRIipvM NORIMBERGENSIVM
I.ectae ita arbufculae, prolocorum amplitudine, binisaut ternis ordinibus, fe- ptem minimum aut octo pedum interílitio disiunctis, ea ratione collocentur , ut hu- miliores priorem , magisque procerae pofleriorem ordinem occupent. Hoc enim nifi fieret, et altiores primo potius locofireponerentur; multum haeobeffent; quo- minus reliquae plantae grato folis fplendore , falubrique aéris tepore perfruerentur. Adhaec falutare comperi, non fine quodam veluti tegumento arbores illas terrae inferi. Alfferibus itaque in quadrum difpofitis ita concludo, ut binos cum dimidio pedes diflent a (capo, totidemque fupra pomarii fundum emineant; hoc praeterea obfervato , utordinis poflerioris ciftae illis , quae inprioribus collocantur, itidem pau- lulum fint eminentiores. Itaenim, obvasillud, quod lateraambit , pertufum, in ipfo quoque pomarii folo radices firmiter agere queunt , et tamen extra frigidae terrae vifcera quadantenus conflitutae , calidiori aéri radiisque folaribus funt expofitae li- berius: terrae namque portionem, ope vaículorum aggeílam, caloris vis citius pe- netrat et calefacit. Vndenon potefl fieri; quin arbufculae hae et florum etfructuum pinguiorum fint feraciores reliquis, quas neglecto hocartificioinflituunt. Huius artificii origo non incommode referri poffe videtur adablaqueationem five radicum denudationem, veteribus etiam cognitam. Nemini enimignotum effe potell,; arbores felicius fructificare folere, (1 circa codicem, quae Palladii verba funt , dolabra diligenter terra aperiatur, et purgatis omnibus velutilacus efficiatur;ut folis teporibus etimbribus provocentur.
Non pauci cum Dimlero in Pomario fuo, in ea verfantur opinione arborum quoque amicitiam efle et pacem , quamSympathiam Graeciappellaveres | easque, fi in vicinia collocentur , laetius affurgere, —Nihildicam de tilia, iunipero ; palma fimilibusque, quarum duplex , maris et feminae , genus reperiri traditur; — utpo- tede quibus conflat, alteram ab altera feiunctam infrugiferam fere effe: malitamen punicaenon poflum nonmemini(le, utpote cuius iuxta myrtum plantatae poma ma- iora funt fructibusreliquarum et longe praeflantiora, ldem fere de chryfomelis at- que malis citreis nonnulli affirmant. Econtrario danturarbores, quae omni cura funt diflociandae, ne iuxta fe invicem pofitae altera alterius fecunditatem impediat, aut prorfusfterilem reddat, "Vitis, quae ulmum amat, alieniffima eft a braífica et lauru: uti viciffim olus, quo vitis fugatur, adverfum cyclamino et origano are- Ícit. Inter cannam et filicem bellum viget adeo implacabile , ut hortulanus cam-
pum ab huius radicibus purgaturus nihil aliud agere debeat, quam ut vomeri alli- eet cannam, cum haec penitus enecet id, quod flammis non fuerat confumtum. Vid. Franc. Mothaei Vayerii Tractatus dela Contrariete d' humeurs qui fe trouve entre certaines nations, et fingulierement entre la Francoife et l'Efpagnole, qui exílat T.I. Operum p.163. . De quercu et olea teflatur Plinius Hifl. Nat. XXIII, r, eas tam pertinaci odio diffidere, ut altera in alterius fcrobe depactae moriantur; quer- cum vero et iuxta nucem iuglandeminterire, |. At haec ( quamvis decora fit et fru- ctus ferat grato fapore fe commendantes ) non quercui folum; fed et hortis quibus- vis valde noxia efle perhibetur, nifi quodam in angulo fola fuperbia. — In Pomo- naeenim autFloraehorto confita, arboribus, floribus frugibusqueomnibusumbrà, quam diffufiffimam fpargit, et odore foliorum fragrantiflimoinimicaeft. Talequid etiam in ficu meobfervafle memini: hanc quippe cum e regioneoleae;et quidem octo pedum interflitio, ponerem , augeri et frondefcere ; oleam vero peraliquot annos ne gemmam quidem protrufiffe, aut vel tantillum incrementi cepiffe, liquido comperi. Non enim aliam oleae decrefcentis aut certe minus laete florentis , cauffam cum hario- lando affequi potuiffem , ficum eruere alioque transferre conflitui: — quo facto olea [latim et vigere et florere coepit, Porro ficum ad parietes viridarii plantatam pulcré florere
Lisgil Carvrl. | 13
florere ac fructus dare vidi et numerofiores et carnis fuccique pleniores: ' atauran- tias illo circiter loco pofitas, poma ex fe generareaut nulla aut pauciffima , eademque non fatis pinguia deprehendi: eaedem vero , remotis ficubus, pomorumerantferti- liffimae, — Vnicuique proin auctor fum, ne ficum in Hefperidum pomariis multam plantet; utpote cuius radices alte in terram defcendunt, eidemque ultra fesquiperti- cam, fibris aliarum arborum implicatae, fe infinuant 5 — uti ipfe expertus tefta- ri valeo. Siquistamen parietesomnino operetopiarie veflire velit, vel vulgare vel Indicum iasminum ; myrtum , laurum fimilesque, huic ufui convenientius defli- nabit. Incauffam huiusrei inquirenti non alia occurrit probabilior,quam quod ficus, nuxetid genus, humores avide imbibentes, nutritium oleae, malis aurantiis aliisque fuccum fubducant: Fame enim plantas , Ícribente Raio in Hiftoria Plantarum Lib.1. Cap.30, zoz minus quam auimaliatabe[cere et tandem enecari , minime dubiumefl..— Vi et alias ex nimio alimento obefitate laborare, Plinio auctore , idem aflerit. — Sed hac dere, praetér laudatiffimum Raium, reliqui etiam videndi funt, quibus in haec talia accuratius inquirendi voluptasfuit etoccafio. Rationuminterea momenta fup- plebitItalorum teftimonium, qui nobis faepius ficum acruminibus veneni inflar efle, ingenue faffi funt,
Ceterum Hortorum meorum dcelineationem , aeri incifam fequens pagina ex- hibebit, Binae illis adiunctae funt fornaces, quarum defcriptionem ibi dare non po- tui; eo quod in hibernaculis utrinque contiouis, quibus plantae in fictilibus po-
fitae affervantur , confpicuae ;, meum hoc fimul pamarium latenter ! fubintrent et calefaciant. i:
———(—— M IRE ERR RINESENN - IRE EVI UMEN ITEPUTELTL TET EIE LLL TPR LM LH TEILTE EUST TEE AAA LE ELUCET — HESSEN. D 8 Em-— 5
cupiam ama
BITHB ERUIT LEE UR UR A IHULU HUU Nl v
B3 CAPE AE
gud
nN
il
ot $4114
Hzsprraipvw Nonius. Lisk T. Call. ig
C PW Tou.
Quando Hefperidum fcena claudenda, | quando aperienda? e
Aximam certe curam adhibeat oportet, qui Hefperi- dum arbores feliciter plantare discupit: at non mi- nori diligentia opus eft, ut eas hieme ab omni fri- gore fedulo confervemus: — praefertim curandum eft et providendum , ut earum domicilia , certo tempore contecta, nec ferius nec citius , quam par efl, iterum retegantur. | Nam arbores commodae implantatas terrae , optimeque cultas, frigus in- opinato incidens aut pruina gelidior adurit. Quod
fi ignis nimius accendatur; laetior inde veniens germinum protrufio flirpi
itidem periculofa eft et letifera. — Et , fi horum nihil contigerit , omnibus malis ftudiofiffime fervatis, praepropera feneflrarum apertura ; vel intempe- ftiva domicilii deftructio ,' aeque noxia efTe poteft , ac negligentior per hie-
mem cura. Poffunt equidem errores leviores, fi qui forte admiffi fuerint ,
arte corrigi; id quod non nifi crebra experientia addifcitur; ^ at maiores
non fecus ac morbos atrociffimos, neque Medici ars, neque remedia exqui- fitiffima , curare aut efficere valent , quin faeva mors , curam diligentem. nihil morata, plantis arboribusque veniat.
Scenam malorum aurantiarum tempefílive tum claudemus , cum rore leviter congelato campos obtegi patentes animadvertimus ;. id quod utpluri- mum vertente Septembri, aliquando eo ineunte; rarius fub Octobris initi- um fieri confuevit, ^ Atque tum fine mora ulteriore aedificium pilatim aga- tur, hoc eft; pila arrectaria, quae vocant, feu fulcimenta parietum jungan- tur trabibus , tectumque reficiatur , ne arborum fruges , praefertim tenerae adhuc, pruina confperfae algeant, medioque deinde vere nigrefcant aut.
faltem immaturae decidant. ^ Et hoc quidem damnum prae reliquis fre- quenter fentit malus citrea et limonia, cum utraque mollior fit aurantia , nec aetatem adeo duratura. — Paries meridionalis, fi ita vifum fuerit , paulo diutius pateat , quo praetenerum lignum hiberno duretur incommodo ,- et grata dierum autumnalium apricitate fructus gaudeant , neque ipfae ar- bores foliorum defluvio turpiter noeenterque calveícant, Pateat autem endi: dum acrior autumni tempeflas et frigora citretum undique claudi jubeant. '
Non leve hic damnum parit vulgatus error, quando hibernacula auran- tiarum nimia fruticum plantarumque , in vafis fictilibus ligneisque fervata- rum, copia onerata obruuntur, iisdemque Hefperidum arbores quafi obfe- piuntur : «humoribus quippe nimiis hibernaculo repleto , minus libere aér ita
rarefactus ibi ventilatur: quae cauffa eft, cur fitu omnia corrupta putrefcant. [5:5 Né
15 HzsrpreERIDvM NORIMBERGENSIVM.
Ne quid dicam de eo , aditusad fingulas arbores interclufo, nos impediri, quominus curam iis debitam geramus, noxiaque avertamus, — Accedit et il- lud , multos in hibernaculis demum fructus ad maturitatem pervenire , qui maximam ingredientibus voluptatem praebent; nifi quidem fpatium angufílius tranfitum denegaverit.
Ne autem , aedificio hoc optime licet firmato ac communito , algor ve- hementius urgens arbores nihilominus laedat, commodum imo necefle erit, unam , binas pluresve fornaces ; pro loci capacitate et amplitudine, parietibus ita aptare, ut frigidiorem aérem usque quaque calor immiffus temperet , ne hinc ille tepidior , illinc nimium gelidus, fruges fruticesque fimul perurat pe- rimatque. Nectamen requiritur, ut, fimulatque in area domicilium fuerit exflructum , focus illico fuccendatur, fi videlicet frigus nondum fit adflrictius; fed potius feneflrae in meridionali latere interdiu , ubi diei fereni apricitas invi- taverit , paululum recludantur ad aérem amoeniorem transmittendum, Eae ta- men, vergente nonnihil fole, mox iterum funt occludendae. :
Certum flatuitur tempus, quo igne foci modico primum fünt calefaciendi, quando terra algere incipit. — Aliis haec experientia placet, ut rigefcente leviter five congelata nonnihil in ipo hibernaculo aqua, (quam eapropter in vafculo quodam diligenter aflervant ,) ignem in foco illico fuccendant: quem tamen, fi me audire velint, citius accendi parerat, — Majori vero circumfípectione hic utendum , quam quae in domicilii conclavibus calefaciendis vulgo adhibe- tur. lllud enim Hebeidipi domicilium leviter tantum intepeícat , nelae- tiora germina intempeflive fubnafcantur; acrius tamen faevientis gelu efficacia declinetur. Videat itaque is, qui felices ejusmodi hortos roffidet;ne colonus vel familia; cui eam calefaciendae porticus curam demandavit,feenius fuo fungatur officio, Gelu enim vehementius ingruente, accenfus iterum iterumque ignis in fornace excandefcat ; necerecít, ut novo ille pabulo continue alatur, quia nimios calores aeque ac algores reformidant iflae arbores. |. Frequenter autem fieri folet , ut hortulani, quo in utramque dormire aurem poffint fecu- ri, nec vel media nocte vel horis antelucanis fureere e lecto debeant , alimenta igni copiofiora addant, ]ta enim fperant fore , ut calorem diutius foveat po- marii porticus : nec animo fecum reputant, quantum inde damni in dominum redundet , dum et arbores et poma fuccus nutritius deficit, ficque utraque arentia pereunt. Quandoquidem vero nocte ut plurimum intempefta frigus in- gravefcit , et contra tepor in pomario evanefcere incipit; furgendum eft hortu-
lano diligenti, frigorique remedium quaerendum, Denique ut aéris mutationes. exactius nofcat atque dignofcat , eundemque in pomarii conclavi rite teme perare valeat ; thermometron eo hibernaculi loco ftatuendum, quo folis radii non penetrant, ut Mercurius vel liquorafcendens , aut defcendens , quoto gra- du gelu fit intenfum vel remiífum , iudicet. : : ES 4
Thermometra parandi rationem ; variaque eorundem genera exhibue- . runt clariffimus quondam Noricorum Archimedes , Ioannes Chriftophorus Sturmius in Collegio Experimentali (ive Curiofo: item Chauvinus in Lexico Philofophico ; et Anonymus in Tractatu peculiari de hoc argumento tum Gal- lica tum Germanica lingua edito 5 qui, cui volupe; videri et confuli pote-
jam
TRERÜRPENUY Y grec incen 07
Lisgrl. Carvr Il, 17
Iam vero etfi inficiandum non eft, ufum aliquem efle Thermometrorum in obíervandis aeris mutationibus , caloris frigorisque incrementis ac decre- mentis quotidianis , imo horariis , nihilominus tamen fieri poteft, ut ionis minus Acai tempore vel fubjiciatur, vel removeatur. — Indicandum itaque paucis eft, ut ifli per incuriam admitfi hac in parte errores corrigendi: Aeílu fupra modum aucto , fenefltra aperienda , et aér frigidior admittendus , qui il- lum temperet. — Quod fi ex altera parte peccatum , et focus iu[lo ferius accen- fus fuerit , frigore praefertim praeter exfpectationem acrius urgente , ita ut et fruges et ipía terra induruerint 5 errato erratum adderet , qui fubjecto plu- ryno igne calorem vehementius augeret : perderet enim et fructus et arbores, Rectius vero is aget , qui modico hibernaculum tepore externo et adventitio, quenf&vix ac ne vix quidem fentias , adimplet , ut adeo fenfim illae regelare , et ab interitu vindicari queant. .]lluflris apud Amfílelodameníes, dum vive-- ret; Senator, et Horti Medici Curator fplendidiffimus diligenti([imusque, Dominus Ioannes Commelinus, in fuis Hefperidibus Belgicis memorat , cum Anno I669. in horto cujusdam amici aurantiorum flirpes frigore paene con- fumtae fuiflent , illas dicto modo feliciter non tantum fuiffe confervatas mor- tique ereptas ; fed et fructus earundem proxima aeflate citius quam alias ma- turuifle. Haec cum ita fe habeant , necefle erit , ut ad frigoris inclementiam arcendam et feneflrae et valvaeligneae, quam fieri potefl diligenti(fime ob- firuantur.. Quod tamen non ita intelligendum eíl, ac fi neque circa meridi- em , folis fplendore invitante, effent recludendae: imo potius perquam utile erit , fi valvae tum paululum removeantur , quo gratiílimum Phoebi lumen, vitra penetrans , malos iflas refocillet.
, Sunt, qui hibernacula fub veris initium majore ignis gradu calefieri fua- deant, quo nova citius germina et flores protrudant mali, et fructus tum prae- cociores, tum maturiores proferant. Suoilli per meabundentfeníu: alteriusau- tem me efle fententiae haud poenitet ; perfüafus enim fum, noxium hoc efle arbu- Ículiss quandoquidem non fücciillae naturalis tantum habent , ut fronte furculi prodeant. Calor itaque exaeftuans eos protrudit; qui deinde, aura frigi- diore fpirante, (id quod noflris in regionibus circa Maji et Iunii menfes in- terdum contingit) flaccefcentes decidunt, ipfius etiam arboris viribus nimium
uantum deficientibus. Noninficias equidem ibo, illo artificio iisin locis, ubi a&r Dovmuior ; tuto quem uti pofle; aliter vero pronuntiandum efl de noftra plaga; jam magis verfus Hyperboreum Septentrionem vergente, Non fe- mel obfervavi , arbores vi ignis non adactas, cum Iano füb anni initium gem- mulas fponte protulille , ^ quae menfe Majo flavefcentes, antequam in flo- rem abirent, deciderunt. Contra eas florum gemmas, quas domo non- dum deflructa , valvis fenefltrarum adapertis emiferunt ; aetatem tuliffe me- mini,
Praeterea et diuturniores hibernaculi carceres cum aliquo fruticum damno funt conjuncti. |. Tempeflatis proinde ratio eft habenda , eaque ferena ac miti, aér admittendus, qui noxios vapores expellat et repurget , ficque
utredinem imminentem arceat. Ceterum ubi pofl diutürnam aéris exclu- bonu: vaporum tenues exhalationes laquearia et partes hibernaculi fuperio- res petant , id quod in pomariis loco humidiore fitis frequenter fieri folet , linteo perticac affixo fedulo abflergendae : hac enim ratione patellam , -: | C 'boribus
IS. Hgsprz& iDv M. NORIMBERGENSIVM
boribus ex iflac vaporum confperfione metuendam , | quam facillime arce- bimus. — : : :
Poft Purificationis Mariae fefla follennia non amplius adeo crebro forna- ces igne incandefcant: quin potius, quamprimum terram adílringere gelu ceffat , fpiracula interdiu, fed non nifi 3ére radiis folaribus temperato , — fint laxanda; et primum quidem unica feneflrae fuperioris ala, deinde ea inte- gra pandatur, usque dum mali , liberioris jam aurae nonnihil patientes, plu- res aperturas recludi expoícant. Menfíe tamen Martio, qui utplurimum al- get , feneílrae omnino claufae teneantur; nec prius aperiantur , quam pla- cidi folis ignes leniorem nobis tempeflatem fpondeant. — Sed et hic modus te- nendus, quem ipfa ratio praefcribit , nec fines, e
quos ultra citraque nequit confrflere rectum , . funt egrediendi. Menfeautem Aprili, ficubi caeli ferenitas favet, feneflrae libe- rius pateant; non tamen fimul omnes: tne tum demum patefaciendae, cum gelidaepruina noctestellurem ulterius inflernere ceflant;et tempora magisamoe- naredeunt. Poflumus etiam, Apriliabeunte, practer valvas etfeneflras, inlatere meridionali unum alterumque aíflerem refigere, Integra vero domus, men- Íe demum Majo deftruenda, in futuros ufus loco a pluviis tuto reponitur.
Nonnulli hirundinis adventum , certum effe et indubium veris benigni fignum autumant ; atque tunc vafa arbufculis confita ex hibernaculis profc- runt, etinauralibera llatuunt. Hirundines vero tempeflatis indices indubias non effe, noctes illarum adventum fecutae ,.- multaque glacie ct pruinis ri- centes, nos docuerunt, Servant tamen aviculae illae fua tempora , fuoque nobis adventu fi non certo, quadantenus tamen, primam aefílatem denunti- ant: quemadmodum ctiam humilius volantes , ac terrae flagnisque veluti in- cumbentes , pluviam praedicere cognofcuntur. ^ Cauffam hujus rei in eo quaerendam efle cenfeo quod aér pluviofus , utpote particulis aquceis craffi- oribus repletus , fuo culices ac muliones pondere deprimit. Haec itaque ani- malcula minutiffima ut venentur, fibique efcam parent hirundines, infe- riora quoque petant loca necelle eft ; quae caelo fereno altius iterum con-- trariam ob cauílam volant , quod videlicet aéri tum puriori culices in- errant, Z |
Quod fupereft, | noningratum , uti pero, Benevolo I ectori fpectacu- lum Hortos Hefperidum Salódienfes , defcriptos aerique incifos hic fubjicere volui, prouti circa lacum Benacum coluntur. . Horum alii fimplici quafi ordi- ne gaudent ; alii ita funt inflructi, ut primum fecundus et tertius excipiant, pofterioresque anterioribus emineant : in radice quippe montis ad lacus ripam confiti funt. Quaeres non folum oculos pafcit, fed et arborum fecundita- ti multum prodeft, cum fol, fuo cuncta lumine refocillans, ad omnes rectius penetrare, gratoque adfípectu fingulas recreare valeat, | Lonoitudi- nem centenum plerumque fpatio pedum , imo nunc longiore nunc breviore
ro loci natura ac fitu, definiunt. Latitudinis eam communiter rationem eo: , ut bino arbores ordine commode flatuantur, | E binisaut trinis He- fperidum porticibus fibi invicem contiguis, prior femper patula eft, nec hi- berno tempore afferibus operitur: ea plantas excipit promifcuas vilioresque; itemque malorum auriferarum vulgatiores , quas, praeter reliqua hujus arboris delicatioris
Lisail Carrvr Il. 10
delicatioris genera, frigidiorem auram non expaveícere fciunt. Secunda acter- tia porticus teneriores ejusmodi majorisqué pretii arbores fervat, fatas tum in vaíis, tum in ipo folo. Ordo hujus anterior non raro citreis muro applicitis loco operis topiarii fuperbit: poflerior malos limonias recipit et aurantias prae- flantiores, Porro utraque porticus, et fecunda et tertia, muro praecingitur . pectorali , cui columnae innituntur lapideae , in figura addita Lir. C. notatae, quae per integrum annum fub dio pernoctant, Cum terra pruina concrefcere incipit , pilis arrectariis affamenta illis prorfus aequalia, utrinque firmiter con- jungunt Itali 3. iisdemque cardines five ancones ferreos Lit. D. applum- bant, ex quibus valvae januarum inuncatae dependeant; has deinde pro tempeflatis varietate modo obducunt, modo removent. Feneflrarum quidem repagula, nobis in plaga feptentrionali ufitata ignorant: omnes tamen rimas, quam poffunt diligentiffime , obílruunt. Quod fi neque fic fatis tutae funt arbores, et penetrans frigus noxam , id quod raro fieri folet, illis minatur; foffas praelongas euripi inftar, variis anfractibus fciffas , ducunt, quas prunis deinde candentibus replent. / In medio hortorum flipites et pilas ligneas in ter- ram plures defigunt , Liz. E. quibus tectorum contignationes innitantur. His aíferes Liz. B. B. inflernunt , quos magna cum cura, tempeflatis rationem habentes faepius iterum tollunt. Simulatque enim lactiffimum folis lumen hiemis rigorem ita temperat, ne interdiu algeat 5. et valvas laterales et aíferes nonnullos a tecto auferunt, quo Phoebi ardore arbores nonnihil incalefcant. In poflremis pomarii partibus , poft tertiam porticum exllructae funt pergu- lae, Lit. G. in quibus per aeflatem materiam , domui iterum ex- citandae neceíTariam , recondunt.
C2 CAPF'T Ill.
L-2& 4wAqer S Uo d (* edite vi RO i e d M men * s t V: E EA) . : : f ap ew cert d pu " T. fta n * ——€— oc e —- Y * 30534 ORT t IT t Y s : ore abe E brbcl : Dl QM DOSE ta LCHOUM CL. —— Lo Ww e o : NOn NON - . e à »
vd $a
t91914
É
ix E 3 T
"1 E]
FIT EE aca GM
ici i aC
a due.
AW, ERE
NEP» ecu 7 lian dime Rot, Miror
rima gala fn Mgr at E
-
e
Lr
UU
AER
E l
MÀ | SERMO NAR Vial
pE-——áN
itii:
AEAONIMAN
4 un
T
|
(UN Ww X 4 0 X Ne TNI — NL 2e Sall NEL NE
T "
54 , 4, A [207 AMA I TH ]/ 1, 7/7 1 d
HzsprrzRipvw Nonius. Lis. F. Cap.Ill. E.
NT. BB Voy iu E PA
De Aquae utilitate, et fedula arborum irrigatione. |
c aii--«277 Rima illa rerum Principia, quae Elementa vocamus, plantis SAP es arboribusque incrementa dare, in confefTo efl ; A7) Bede Quippe ubi temperiem [um[ere bumorque calorque , concipiunt, et ab bit oriuntur cüncta duobus. Cumque fit ignis aquae pugnax; coapor bumidus omnes ves creat, et discorsconcordiafoetibus apta eff. Neque vero putandum efl, velignem vel aquam exclufisre- liquisquidquam valere:primariasillispartes demus ; ceterum et reliquain hanclaudis focietatem funt admittenda, — Recte Ariftoteles L.II. de Genet. Anim, Cuncta pluribus nutriuntur. | Etenim quae videri poffint maxime fola nutriri aqua plantae , pluribus nutriuntur. Mifcetur enim aqua terrae; quapropter agricolae admifla fpurcitie plantas irripant. Arbores, foliorum acfrugum ornatu per hiemem fpoliatae, fatis fuperqueteflantur de imminuto folis a vertice noflropaululum declinati calore: cum quidaeftus aeflate valeat, eaedem fron- dibus veftitae loquantur. Pluviarum fertilitatem obortajillis ceffantibus;ficcitas abunde comprobat, Specus fubterraneacífleriles, utpote in quibus tum plantis tum horninibus fpiritus praecluditur, de ufu et neceffitate aurae liberiorisnon dubitabile praeftant ex- perimentum. Etquis adeo perfrictae effet frontis, ut negare fuflineret terram fertili(i- mam omnium elle matrem, quaeex (inu fuo gramina, frondes, fruges, arbores, genere infinitas proferat? Haec quamvis indubia fint ; eruditis tamen dubionon caret; cuinam elementorum primasadíignare partes conveniat, Acriterinterfe certant, aquonam ex illis plantae et arbores, fuccum, vires, incrementa, verbo,ipfam effentiam pariter atque exiftentiam capiant? Thales Milefius, unus e feptem Graeciae Sapientibus, cum aquam initium omnium rerum flatueret , definire hoclitigium multum laboravit. Inillius fententiam non pauci deinde eruditorum conceflerunt,et ex aqua conflare omnia; tum rationibus tum experimentis adílruere conati funt, In quam rem Ifíidorus L.. XIII. Etymolog.c. 12. fcribit: Aquarum elementum ceterisomnibus imperat. 4guae emm caelum temperant ; terram fecundant : aérem exbalationibus fni 1mcorporant ; fcandunt in fablime,et caelum ftbi vindicant : quid enim mirabilius aquis in caelo flantibus?. Parum frt im tantam percveniffe altitudinems rapiunt et fecum pifcium examina , effu[ae ommum n terra na[centwum cau[[a fiunt ; fruges gignunt s arbores, [rutices, berbasque producunt 5 fordes deter- gnut ; potum cunctis Apimantibus tribuunt, — Inter ceterosvero huiusopinionis patronos loannes Helmontius, qui a bene multis magni nominis UNUS ac Chymicus ha- betur, fingulari quodam experimento idem evincere, atque evidentiffime probare ftu- duit, omnibus omnino folam plantis aquam et vires et incrementa afferre. Terrae in foco diu fatis exficcatae libris ducentis vas fictile replebat;eique falicis codicem quinque pondoinferebat; ipfum vafculum ferreo, eoque perforato;operculo communiens, ter- ramque, cum ufus poflularet, aqua pluviairrigans. Poft quinqueannorum decurfum falix eradicata centum fexaginta novem pondo cum unciis tribus pendebat 5 terrae ve- ro probe, ficut antea fuerat,iterumarefactae pondus ducentarum librarum,nonnifi du- abus unciis deficiebat. Quo ipfo firmiter fatis probatum ES credidit Helmontius, fali- 3 cem,
22 HzsprzRiDvM NORIMBERGENSIVM
cem, quaecentum fexaginta quatuor libris aucta erat; tantum augmenti non e terra, fed exaquapluviacepifle. Hzecautem utcunque fe habeant, de eotamen dubitare non poffumus, non quamlibet irrigationem plantis, praecipue malis aurantiis, citreis, fimili- busquecommodam eífe. Itaquecius etiam certus modus efl tenendus, ratione tum temporis, tum ipfius aquae. 1E Ad hanc quodattinet, aqua putealis, five fontana; maxime recens haufla, utpote durior, et radiis folaribus nondum mitigata, ad plantasirrigandasnullum plane ufum praeítat, Quod fi vero, alia deficiente, omnino eft adhibenda, per unumalterumqueiil- la diem foli exponatur, nonnunquam et flercora ei admifceantur, neceffe efl, quo aliqua pin guedine veluti macerata leniatur, ufuiqueapta reddatur. Stagnansitem, quae pigri- tia vitium etfoetorem concepit, ob craflitiem ad irrigandum prorfus inepta habetur, Fluviatilis, canalibusque immifla, et mollior eft, etarboribuslaetior. Aqua vero pluvia adhos ufus omnium eft praeflantiffima;quippe caeli quafi halitu foeta, ideoque diligen- ter colligenda, et aflervanda. | ED Quando, et quantum aquae arboribus fit affundendum , equidem pro certo dici nonpoteft. Vtrumquetempellas, iplaeque arbores velin nudo terrae folo, vel in vafcu- lis confitae; liberiori aurae expofitae aut in hibernaculis reconditae , rectius certiusque determinabunt. Exaeftuante itaque folis calore videndum quam fiticulofa fit terra? Atquetum pomiferis hisce arboribus, maxime ubiin teflis aliisque vafis funt depactae; vefpere fingulis diebus aqua recte affunditur: fi vero dies non adeo fint aeftuofi, fufficit, fipoftunum alterumque diem id fiat: interim nihilominus cura fedulo agenda, fifor- talle terra citiusirrigationis ofüicium infolata requireret? Quihumum aquanon prius perfundendam ceníent , quam arborum folia nonnihil lentefcant , iufto ferius hoc fieri fuadent.Ceterum binae regulae generales, nunquam negligendae, hic dari poterunt: 1.) Arbuftafoleadhuccalenteneirrigantor; 2.) Aquam frigidam neaffundito: haec enim radicibus, algore inhorrentibus, quendam quafirigorem inducit, efficitque, ut 'comae arbuti flavefcentesdefluant. — Huius defluvii caufa nonnunquam nimia etiam humectatio efle folet. | Iam quod ad humectationis modumattinet et menfuram, tantum aquae plantis,in vafe fictili vellioneo fatis, affundendum, quantum terra imbibit , donec perillud fora- minibus contufum efHluat. Illa proinde rhythiain tienis , in crucismodum compactis, flatuantur, ne putredo eadem inficiat: fic enim etradicum vigor integer fervatur, et a&r facilius terram permeare valet. Hiscontra neglectis, nimii tubera humoresin vaforum fundis excernunt, quae obftruunt foramina, et afferculos rancore corrumpunt. .Ca- vendum etiam efl, ne prioribus fublatis, nova fuccrefcant. Quemadmodum vero ar- bores, diotarum hofpites, exaeftuante caelo aquae fitientes funt quotidie; ita quae in ipfo pomarii folo funt radicatae , urente licet folis aeftu, et aethere imbrem per aliquot hebdomadas non dante, non nifi poft alterum, tertium aut quartum diem irri gationis beneficio funt recreandae, Quo autem omnem hic errorem praecludamus , certiusque nofcere valeamus,quando terra fit humectanda ; effodiatur paululum terrae,quae fi nul- loamplius humore madeat, demum irriganda, Tantum veroaquaeminifílretur, quan- tum tres quatuorve gutti capiunt;fed ita ne praecipiti inundatione terra circa flipitem vi- fcidior reddatur, et lutefcat,caqueipía, quaeradicibus faluti effedebebat , mortem putri» dam acceleret. Meliusille arboribus confulet;qui fingulis eiusdem ordinis, a primis ad ul- timas progreffus, undae urnulam affundat ; quo peracto ad primasredeat, et, dum prio- res terra humores haufit, alterum congium adípergat. Siliberaliores hoc in officio fuiífe nobis videmur ; effodiatur paululum terrae circa [lipitem, quo,illa citius exficcata, abarboribus putredo arceatur. — Cumflorere incipiunt, et novellos pomorum foetus | produ-
z qe L Carvr IIL | 25
producere, irrigationes noftrisin terris frequentioresad frugum incrementum requie runt: alibienim, ubi primo flatim vere florent, aurantia verno fatis humentia fucco ad- ventitiuset fuperfluus liquor emollire ac folvere ad lapfum creditur. Porro etcitreiset aurantiis in pomario quidem depofitis, fed quadrato ex aíferibus fepimento eminentiori uti capite]. dictum eft, circumdatistempellate etiam pluvia, tempefliva efl rigatio. Fo- liorum enim coronaimbres excipit, ab iisdemque nonnifi guttulae in ciflas defluunt: maxima vero imbrium pars viciniam petit. Hincterrae fuperficie parcosimbibente hu- mores, altiusilli feinfinuare, totamque inebriare nequeunt.
Circa hibernam rigationem fequentia funt notanda: 1) Eam non adeo copiofam efTe debere, ut aefliva cum modicum radices humorem defiderent. 2) Tellurem cir- ca Ícapum paulum efle egerendam, etalveum rotundo ambitu , unius palmi fpatio a co- dicibus,ducendum,qui undam recipiat ; ne ex hac,ad truncum usque defluente,truncus vitietur. 3) Aquam frigidam his ufibus incommodam efle , eiusqueloco tepidam adhi- bendam: et quidem 4)in cacabo non aereo/fed alio quocunque calefactam.5) Ipfo riga- tionis tempore aérem quoque, nifi frigidiffimus fuerit, paulum intromittendum; qui a noxiis hibernaculum humoribus purget , cumilli copiofiores ex inundatione plerum- queadeflefoleant. Anteomnia vero videndum, ne unda conglaciet. Quidam,quosin- tempefíliva vexat fapientia ; nive etiam circa malos aurantias citreasque copiofa terram contegunt: fed experientia,optima rerum magiflra, infcitiae eos arguit, dum his praeci- pue maximum a nive periculum imminere compertum efl, Non negamus, quod ma- ximis graviffimisque naturae myflisproditum efl , nivem hibernis prodeffes cum vel noftri agricolaeex nivium copia de anni fertilitate flatuant. Externo enim frigore con- cluditurintus calor et augetur , fuborientium herbarum maleficiatolluntur; frugum luxuria etpraecoces exortus prohibenturetc. Adeo ut plantis fruticibusque duriore füb caelo natis nix potius profitquam noceat. Atde noftris Hefperidum malis aliter fortaffe pronuntiandum. Hae enim ex caliditfimo ad nos folo allatae, jucundius hospi- tantur, ubi ipfa etiam terra, cui infitae, aéri femper tepidiori et quidem libero eft expofi- ta; necilliusexhalationes unquam reprimantur. Quod fi vero quis nihilominus a ni- vehis venire malis fecunditatem exiílimaverit, caveat tamen r)ne illam copiofam ad- dat, Thomae Bartholini fententiae hic fubfcripfiffe non poenitebit : XNotazdumstamez, Ícribentis,copiofam nivem fecunditati e[fe yumicam, [fdiuz tus 1uffo terrae incubuerit. Suffo- cat enim extinguitque frigore continuo vitalem frugum berbarumque fuccum , ut nimium con- clufis putre[cat, et euecentur plantarum radices. laexoticarumplantarum cuffodia faepe boc damnum deploracuimus, quae copiofa uicue, etiam femo diutius tectae, emarcuerunt. Modera- zum frigus coufercvat,mmium deflruit, diutiutque nix imminens, ingelu den[ztur, bent ac- refupreffo. Conf. Bartholini Tract. de Nivis ufu Medico capp. 2. 3. et 10. ubi denivis fecunditate et pinguedine plura habentur. — 2) Caveat , ne ipfi ea codici applicetur: quam cautelam paulo ante ctiam affundentibus aquam dedimus, Ratio ex anteceden- tibusfacilepatet. Obeft enim nix, quominus aer tepidior malorum radices exhilaret ; cum illae, exhalationibus vaporum impeditis; facile noxam patiantur ; fuccus enim earum corrumpitur , ita ut arbor non poffit non intercidere
atque emori,
CAPE III.
24. HrsrzRiDvM NORIMBERGENSIVM
(ud IP egcsdsih
De Terra , plantationi malorum citrearum et aurantiarum apta.
x Vamvis negandum non fit, et Helmontii experimentum, capite praecedente relatum, fatis fuperque evincat, ab aqua maxime plantasarboresqueincrementa capere; non tamen id- circo aquae foli iflaomnia accepta funt referenda, Terrae etiam fuae partes, fuaqueutilitas tribuendae. Haec enim omnium mater ideo dicta veteribus, quod omnia nutriat, nifi humo- res imbiberet, et ad radicum fibras fenfim leniterque diffunde- ret; nifi fuoillos finu reciperet, eosdemque fummisramorum cacuminibus dispenfando erecta haec fervaret ; et radices certe putredo mox vitiaret, et fuperbum horum decus facile fubverteret, | Vt vero non omnem aquam his rigandi ufibus aptam comperimus; ita aliae arbufculae aliud folum amanti haeuliginofumet argillofum; iflaeficcum etarenofum; illae ex binistempe- ratum et medium quafi inter utrumque. , Nemini itaque mirum videri debet , arbu- fculas e peregrino ad nos folo perlatas, humique noflrae depactas , raro admodum ra- dices agere et germinare 5 utplurimum enim emoriuntur, aut certe modicos tantum fructus proferunt, modiceque fertiles fpem commodi aut lucri vehementer fallunt. Ita nimirum eft, non omnis fertomniatelluss etin agro fatis pingui tenuis minusque larg; interdumavenaefl, atque meífis nimium macilenta. Equidem ifítac felicitate gaudere Galliam, eamque feraciffimam rerum omnium effe vult Renatus Ra ceteroquin negare potefl, fuas cuique regioni efTe divitias peculiares. | uanquam multo geuerofos palmite colles inprimis longo tollat Burgundia tractu; quauquam pomiferis laetetur Neuffria campis, Belfra frumentis fft opima, Bigerra metallis , Benbaraus uemorofa , racemiferique Tricaffes , anutritor pecorum Biturix Acoernus equorum : Efl tamen omaue folum Francae telluris alendi bortorum arboribus , rurique infezne colendo. Negareitidem nonpotuit, cum fübinitium operis aptam horto parando tellurem effe quaerendam praecipiat,opus eflet diligensaericolanofcat cultus habitusquelocorum; etfi haec glareofa fuerintac flerilia , jugi eadem ftudio et arte indefeffa fecundare cal- leat; qua laude noflri coloni;illas agri Norici partes, quas ab allii ceparumque proventu, pae Stnobfaucs £anb/ fivea planitie et jucundo oculis profpectu Der €ttg in £amnb vo- camus, incolentes, praeter ceteros funt confpicui. Ager fabulofus eft ; fedarteita excul- tus , ut fructusvarii generis ferat et copiofos et laetos, certantes cum iis, quos pinguior in regionibus vicinis gleba produxit, aluitque, Multo'fna gis vero ab hortulano perito requiritur, ut; quibusfe terris plantanda educandaque planta, e folo peregrino hofpes, praecipue citrus et malusdurantia, indulgeat , quove folo fit contenta, quo non? ex- acte dijudicet. — Cumque faepius eveniat, utterra , e qua in noftrum pomarium arbu- Ícula eft transferenda, longe fit diverfiffima ab ea, quam nos colimus; neceffeeft, ut hanc pro illius ufu mitigareidem fciat ac temperare. ;
pinus : nontamen
Naturam
Lisar l Carvr IlII. 25
Naturam foli peregrini partimtactu , partim euftu, haud difficulter dignofcemus, Eiusenim glebae radicibus adhaerentes ex Italia una cum flirpibus ad nos perferuntur : quae digitis contrectatae limofae vel argillofae, itemque guítu fuübdulces deprehen- duntur: at terra, noflris praecipue in regionibus , magis glabra eft et arenofà, fub- acidoqiie linguam fapore nonnihil conítringit, Multum vero et noflra inter fe pro locorum varietate differt; quam nifi mifcere, atque fic cuicunquemalorum aurearum oeneri commodam reddere, intelligat hortulanus, parum laudis meretur.
Quidamltaliae incolae, quos Batavi fequuntur, terram cum fimo equino velbo- vino, et eo quidem trimo, permifcent: atnosheiclocorum fundum terra obruimus, e lignorum fecamentis putribus facta, laetaminis minimum addentes ; eo quod hoc non minus detrimenti afferat , quam cornuum rafura, five Ícobes corneae; quas ungula- rum fimumappellant. Optimum factu effe comperi, fifolo noftro communi adiicia- turterra, multa pinguedine glutinofa. Haec ubi defuerit, vices eius fuppleant pur- gamenta, five glebae terreae viícidiores, quae ex canalibus et ductibus aquaticis, quotannis egeruntur; maxime ubitres illae pluresve annos coacervatae multum gra- minisemittunt. Forum purgamentorum ufus tunc erit maximus, quum arbores funt - inferendae. Mifla enim cum terra e fcrobe egefla, et una cum hacinfcrobem revo- cata, demerfas radicum, fibrasoptime nutriunt, iisdemque fuccum praebent cgrepium,
Nec minus utiliter folia malorum eiusmodi decidua, quae in unum locum conge- flà computruerunt, cum folo noflro permifceri , a multis annis obfervavi.
Sed quaeritur, quando hae mali ftercorationem exigunt ; five qüo anni tempore terram laetari oportet? Verno id commoditffime fieri cenfeo, cum humores humi frigore depreffi ad illius rurfum fuperficiem redeunt,;pertrunci porosad ramos e&t fo- lia enituntur, ipfasque arbores hieme intermortuas denuo vegetant et nova quafi vi- tadonant, Tum enim debilioref(lterra , eo quod portiones eius praeftantiffimas ra- dicum fibrae exfuxerunt, et ad arborum faginamtransmiferunt, ^ Neigituralimenta illis pinguia defint, ipfequeíuccus nutritius deficiat , laetamen folo, vel eius loco glebae glutinofe ac vifcidae, funt addendae, quae novam germinum prolem concipiant ac protrudant. Fiathoo, fiita lubet, menfe Februario. — Regula enim efLagricola- . rum: |
2hann fommt bas Scft Cebaftian/
fo lauft eer. Cafft ben SSáunceit at. €. Adcvenieute die, celebrant quo fefla Sebafli ,
plantis bumor aleus arboribusque redit. Si quisfimum citius, ipfoadhucauctumno, adhiberet,hoc utiliter fieri, mihi perfuadere nequeo: cum hac laetificatione gemmae ante tempus eliciantur, praefenti arborum periculo. llli vero planeaudiendinon funt, qui flercorationem frugiferarumarborum omnino fuperfluam iudicant , eo quod in campo patente pofitae, neque unquam propterloci diftantiam laetificatae, nihilominus vireant quotannis ; fructuumque magnam copiam fundant. Addere poffunt; quod Melitenfes coloni, quorum tamen ager pomorum punicorum feraciffimus eft, nullo unquam campos laetamine con- fpergant. Hositaque fcire velim, Melitenfem agrum fub caelo fitum efle calidiffimo: quod fiergo laetamen, cuius pinguedo calorem fovet; adderent, hic intenfior ter- ram, ut ipfi aiunt apud Ferrarium, inebriaret et venenaret. — Loci enimtemperiesquo calidior, eo parciorem ; et quo fripidior, eo frequentiorem flercorationem exigit, uti idem auctor fapientiffime cenfet. Nam ibi et terra argillofa , et aér multa pinguedi-. ne nunquam non eft repletus; | quibus fecunda redditur terra citra ullius laborem: haec quippe particulas pinguesin illo volitantes attrahit , tantamque earum copiam im-
| | D
bibit,
26 HrzsprrERIpvM NORIMBERGENSIVM
bibit, quanta fufficit arboribus alendis. At noftris his rcgionibus, quibus et caelum et terra per hiemem claufa, gratuita iflaimpraegnatioceflat, Alia itaque via efl ten- tanda. | Quod vero ad primum attinet, Sapientiffimi inde Creatoris providentia iure merito eft aenofcenda, fummisque laudibus celebranda. Is quippeadeo fcite pruden- terque etiam hacin parte omnia ordinavit, utfoliorum veflisquaarboresfingillis annis ornat, auctumno defluens, et hieme putrefcens, ipfas foveat, terram iisdem circum- iectam faturet, fructibusque incrementa novis det praebeatque. — Sufficeret quidem hoc ipfum etfativis hortorum hofpitibus: at quoniam area femper comta magis ar- ridet, a foliorum ea defluviis indies purgatur , ficque arboribus nutrimentum dene- eatur, Hoc itaque farcire debet laetamen, quo folum tenue ac macilentum habeat, quod plantis tribuere, unde fe fatiare; frugumque augmenta et copiofiora et fuaviora . provocare poffit. *
Parcum frugum proventum vulgo adícribunt arborum vacationi et quieti; eas enim fleriles communiter perhibent ceíTare, ne jugi partu enecentur. — Hanc vulei fabulam iam quidem nec affirmare nec refellere in animo efl: illorum interim fen- ' tentiae fübfcribo, qui eam potius flerilitatem colonorum negligentiae et culturae in- termiffae ut plurimum tribuendam effe confirmant, | Debitum flatis temporibus lae- tamen non adhibent, putationem omnemque curam peflIimi omittunt , arborum, (quod mihi huius farinae homo fateri non erubuit;) ratio ut habeatur, adfe nihil per- tinere exiflimantes, fibique fuflicere, fi folum recte diligenterque colatur. Nonita- que mirandum,fi arbufla, vix perfunctorie culta, laffentur et flerilefcant, vel , ut dici folet, fructus emittere cel(lent.
Bquidemnon negaverim, arboresnoníingulisannis fructus facere; fed longe di- verfi(lima fubeft ratio. Nunc enim ptuina ires confidit et gemmas abolet; nunc varii generis infecta , ut erucae, infectantur; nunc rubigo aut urens caeli faciesadu- rt: Quamvis pleraque haec coloni diligentia mala tempeflive averti; fedula poma- rii cura cunctis mederi, ficque horti hortorumque inquilinisplurimum conciliari pof- Íc oratiae fertilitatisque, dubitandum plane non fit. In primis vero tum, cum poft |. aliquot annorum eorumque fertilium fpatium, terra videlicet emaciatainfirmataque, arbori fagina deefl, omnino curandum eft, ut nova folo addatur, fuoque tempore il- lud laetamine vel alia ratione, uti fupra dictum efl reficiatur.. Hospites praefertim, ex pingui arvo noftrum in folum arenofum translatae , fanc fibi curam pofcunt, Pin- guedinem enim femper amant; quam cum ex flerili arena haurire nequeant , ea pro- fecto poft unum alterumque annum aliunde iterum ingerenda. Deprehendet autem quilibet, malos aurantias ex laetaminis defectu pofl tertium quartumve annum rario- res ferre flores : qui ftatim copiofiores iterum proveniunt;ubi fimo eae ovillo, et qui- dem temporis longinquitate mucido , faturatae fuerint.
Cum igitur maximam culturae partem abfolvat lactificatio 3 ipfum neceffario folum eiusdemque pingue, certo quodam experimento eft explorandum , quatenus arboribus ferendis aptum fit? Experimentum hoc eflo: Fiat fcrobs, terraque foffilis alicubi ad tempus coacervata , deinde iterum in eundem revocetur. Hanc ubi fcrobs ille non amplius omnem ceperit, bonam, praepinguem, aéreque impraegnatam, iu- dicaveris: fterilem vero et ab aere exficcatam, adeoque ufibus noftris ineptam , iure optimo dixeris, quae reducta fcrobem non ad fummum usque marginem complet, utpote multo nunc quam antea compreflior. Denique (i terra ita adaequet fcrobem, ex quo illa ell egefta, ut neque redundet illius quidpiam, neque huius capacitas ma- ior fit quam pro terrae quantitate; ea habetur optima, malisque Hefperidum inferen- dis quam maxime accommoda; utpote inter pinguem et macilentam media.
Poteft
Lisarl Carvsx [dIIE 27
Poteft etiam foli pingue hac ratione diiudicari. — Vas fictile terra compleatur, ei- demque affundatur aqua: quod fi illaimmota multo nihilominus limo fuerit vifcofa, bene eft: Sin vero glareae inflar fubfidat, aqua femper pellucida neque taritillum turbida ; parum ex ea fertilitatis Íperandum. —— Alii terram aqua perfufam fübagi- tant; poflquam deinde haec iterum fubfedit, aquam deguílant ; quam fi dulcem experiuntur , illam plantis convenire flatuunt; uti e contrario inhabilem prohun- tiant, fi aqua fubacida fuerit.
In univerfum fciendum eíl, terram pro plantarum varietate variam efle poffe ac debere. Statuimus interim et pro certo affirmamus, malos citreas aurantiasque, de quibus hoc in libro nos acturos Bono cum DEO conflituimus, terram amare dulcem aclimofam. ^ Qualis reliquis conveniat, alii dispiciant 5; cum hac fuper re multis disceptare verbis mihi neque libeat neque vacet,
—
Cum»
Variae circa aérem obfervationcs, ut plantandis ille, transferendis hibernandisque malis aureis conferat. '
SEES érem elementorum efle praecipuum et utiliffimum , quod reliqua omnia omnino penetret , eorundemque naturam et indolem confervet, in confeffo eft, Ignis praefocatus extin- gueretur , nifi eum aér fufllaminaret aleretque, — Aquam moveri, non aliunde fere eft , nifi ab aére. Et cui hodie amplius ignotum , huius illam preffione attolli, ut furfum tendat , cum naturali fua gravitate deorfum feratur? Ter- rae, intimisque ac profunde latitantibus huius partibus , aer itidem fe "e : id quod ex eo fatis conflat , quod eam non raro findat, concutiat, fübvertat, uti crebriores terrae quaffationes hincinde obviae abunde teflantur. | Nec quenquam adeo hospitem fore reor, qui animantia cuncta, ipfosque pifces, oceani et aquarum habitatores, aéris beneficio vivere, eoque ne puncto quidem temporis carere poffe nefciat. — Plures eosque admirandos aéris effectus, et innumera, a celeberrimo Maedeburgenfium Confule, Ottone Guerikio, ope Antliae pnevmaticacab ipfo ingeniofilTime inventae;inftituta experimenta lubens Íciensque hic praetereo. — Plantae , arbores herbaeque omnes, aére non magis carere pollunt quam homines, — A binis illis Viris excellentiffimis , Marcello Malpigbio et Nehemia Grevv, plurium pro aére et fucconutritio recipiendo vaforum vifcerumque compage,(quam diligenti plantarum fcrutinio et anatome obfervarunt,)eas effe dona- tas didicimus. — Ea ergo vafcula augendis, vegetandis colendisque arboribus infer- viunt: Quae, utriculorum fibris minus curate cufloditis , fi nec fuccum amplius, nec aérem libereadmittarit, non potefl fieri, quin plantae marcefcant aut penitus emo- riantur: lllarum namque eadem ratio et natura eft, quae animantium, quibus cur- fus fanguinis impeditus morbos aut mortem itidem minatur. Hinc aéris qualitates tam quod ad plantationem, quam quod ad collocationem, multo maxime autem ad hiemationem attinet, funt notandae. De priore illa in fequentibus; hic vero, aéris femper rationem habituri, de poílerioribus, collocatione nimirum et hiematione, age- mus.
Da Plan-
og HrspreRIDvM NORIMBERGENSIVM
Plantae exoticae tenerioris naturae omnes, praecipue vero citreaeaurantiaeque, aére gaudent liberiore. Vnde quotidie videre eas licet maeis vegetas in hortis, quam in fenellrarum proiecturis, ubi aedium vicinia auram nonnihilarcet. ^ Et quamvis in ambulacris hypaethris collocatae felicius germinent ac perennent; neu- tiquam tamen ita funt laetae ac illae, quas foli area recipit... Quid? quod nequehae omnis ex aequo fruticent. Auflro ac Zephyro expofitae comam nitidiorem alunt magisque florentem , quam quas borrifer incvadit Boreas. Hic quippe frigora faciens, maxime cum dezfr funduntur ab. aetbere nimbi, harum | nitori elegantique luxui plus obeft, quam illarum, quas tepidior aura illico iterum refovet: ipfum fiquidem fo- lum fpirantes ab Auflro Zephyroque venti citius exíiccant, — E re itaque erit, fici- tretum verfus meridiem vergat , aedificiaque celfiora tempeflatem aquiloniam aver- tant; Quod iam olim fapiens elegantiffimi Pontani fuit monitum, canentis: :
Ip primit fuge Sitbouii mala frigora caeli ,
afflatus cacve Tbreicios boreamque zmicvalem, — e
quique Lycaonto [pirant de cuertice cauri.
Quod [f mon alia poteris ratione malignum
frigus , et Odryfis compe[cere flamina cventi ;
obiucibus cobibe , ac [umm molimine muri,
aut olea, et multa prudeus circumtege lauro,
aut «ualle occulta , vaflique crepidime faxi;
aut ubi celfa fuis obfent [affigia tectis. Denique et illud hic praetereundum non efl, pracílabile effe aurantiis ;. fi terra iis circumfufa crebro fodiatur , quo a&ri magis fit pervia: maiora enim inde poma pro» veniunt, et fecunditas augetur. ^ Num vero pafílinatione frequenti, quod illuítri et perfpicaciflimo Verulamio in Hiíloria vitae et mortis vifum eft, ftercorationeitem et irrigatione aetas arborum imminuatur , crebro partu parentis, vires vitamque de- libante, aliis disquirendum relinquo. — Confentit Verulamio Ferrarius, arboresque quinto quoque anno vel decimo circumfoffas vitam vivere diuturniorem exiflimat. At a fola pallinatione tantum periculi non erit. Modus fervetur in laetamine etir- ripatione: et terrae profciffio vitam potius diuturniorem dabit , neutiquam vero imminuet, t
Quaeauctumno fpirant flamina, imminentis nivofae hiemis nuntii, itemque prui- nacalgentes, in has molliflimi generis arbores admodum füntiniuriofae. "Tempeftive itaque tegete funtprotegendae, et ab Caeciae iniuriis tuendae. In hibernaculotamen collocatis,uti iam dictum efl, liberior non ftatim aura eft intercipienda: hinc omnes ia- nuarum etfenefltrarum aperturae primis diebus ventis pateant ; rigidiori deinde Aquilo- niobverfae muniantur ; usque dum hiems faevius imminens illas penitus includi iubeat,
Jam vero ut mali cum foetura per hiemem confervatae , vere ineunte e hiber- naculi carceribus amoenae emittantur, hoc opus, hic labor eft. Omne autem hic punctum fert aéris temperatio. | Quamobrem videndum, ne feneflrarum aperturae pauciores fint neve iufto minores, Cavendum item , ne plantarum vafis fictilibus ligneisve compactarum , multitudo, maxime fi praealtae fuerint, aérem intercipiat eiusdemque ventilationem impediat. — Ita enim foret, ut condenfati vapores arborum vitam pracfocarent, illisque putredinem inducerent. Idem hoc malum malis mina- tur diuturnior , imo et nimia, cenae obflructio, cum videlicet ne rima quidem aéri pervia relinquitur. Harum quippe par ratio eft, quae aquarum ftagnantium , quas alia accedente aliaque recedente non undantes, mox vitium cepiffe videmus. Non fecus item pifces, cum fub aqua, glacie undique obducta communitaque , auram haurire nequeunt, vivere definunt. — Medebimur vero illi malo; fi relaxentur pau-
lifzez
Lisgsyl Caprvr V. 20
lifper crateres, levioresque in conclaveflatustempeflive intromittantur: fecus i fue- rit, intempefliva aéris admi(Tio tantundem periculi malis creat, quam illius exclufio. Etenim vel unius iniqua fpiraculi tempeflate relaxatio nocet , faevioris aurae frigore arbufcularum germina flatim perurente. — Igitur aefluarium , editiore aedium loco factum , unicum, quo fenfim aér irrepat modicus, veladfummum duo, et quidem fub meridiem, utpote quo tempore frigoris vehementia nonnihil remifit, paululum ape- ratur: neutiquam vero mane vel vefperi , cum algor tunc ut plurimum intenfior e(fe foleat. ^ Atque haec fere cadem de irrigatione capite praecedente tertio dicta funt, quo Lect.B. nunc remitto.
Ceterum hac egoarteadarboresaura reficiendas utor. — Citreti mei, binas inter aedes medii, aditus hieme per atrium oblongum aedificio contiguum ex utroque la- | tere tantum patet : Supra utramque igitur hibernaculi ianuam, feneftras in atria fpe- ctantes fingulas minores fieri curavi; quas hieme pro lubitu vel occlufas vel apertas habeo, atrii interim foribus in hortum ipfum ducentibus nunquam non obferatis, Ex füperioribus ita aedium partibus per Ícalas fpirales, in extremo quodam angulo flructas, aeftuariorum dictorum beneficio aér tanquàm per circulos usque ad hiber- naculum penetrat; quód cum pervafit, per vaporarium in oppofito pariete factum exitus ei patet. lam autem , eam femper, fortalle non adeo indubiis nixam rationi- bus, opinionem fovi , acrem a&ris temperiem plurimarum anfractuum collifione mul- tum mitigari , et de inclementia remittere; adeoque plantis efle convenientiorem. Porro cum aquae fontanae indoles, de qua fupra dictum eft, durior fit, quam ut ea irrigatae aurantiae lactentur; et vero putealis, per aquaeductus veluti mitigata , his üfibus deferviat: non incommodum fore auguratus Áa«- ut in hibernaculi extremi- tatibus canales opere ligneo, et arcuato, vel oblonga et quadrata forma faepius in- flexo, inflruantur. In modum videlicet tubulorum fabrilium, per quos ventus, orga- na pnevmatica animans, in loca diverfa eaque diflantiafertur. Pereiusmodi canalem, parieti aedibus, (i feri potefl, contiguo iunctum, varie inflexum , inque ipfum hiber- paculum immiffum, itidem duci poflet aér: atque tunc , quae ab eolongiífime abel, feneílrae valva explicari paulifper poterit , quo ipfum conclave liberius purgetur. Hoc tamen qualecunque cogitatum, cuius ipfe experimentum nullum cepi, aliis exa-
minandum relinquo et diiudicandum. Sentiat interim quisque, faciatque,
quodcunque optimum factu vifum fuerit,
30 HzsrzRiDvM NORIMBERGENSIVM
Cui PPFCL FL
Víum Iguis, et nonnullas de fuccendendo foco obfervationes tradens.
xSasr On veteres folum, de quibus Graecia olim eloriabatur, Na- - P) turae Interpretes aftrorumque periti , fed quos parentum avorumque noflrorum vidit aetas , in eo fere omnes con- fentiunt, folis igneum effe corpus, quod rescreatas omnes, terram praecipue , illuflret atque foveat. — Cauffam affe- runt folis figuram; tuborum quippe opticorum et tcle- Ícopiorum auxilio maiorum is confpectus , corpus oflentat gibbofum et inaequale, partibus conftans folidis fluidisque quam plurimis: quarum hae cupri aerisve liquefacti, vel potius Oceani ieniti ; aeftibus ienivomis undantis, fliammarumque fulgurantium copiam inter ingentes picei fumi nubes eiicientis , Ípeciem aemulantur: illae vero, folidae puta partes, hinc inde difperfas in aequore infulas tnontesque ignivomosre- ferunt, Vtíolem ignem effe crederent, adducebantur viribus et effectibus , quos lucido huic corpori cum igne noftro elementari communes confpiciebant : | facile incendit, liena aliamve materiam nunc prorfus abolet, et in cineres redigit; nunc infigniter immutat , eiusdem praefertim radiis in quoddam centrum ope fpeculi cauítici collectis; Adducebantur illius vi calefaciendi, qua omnia alit, reficit, ma- turat, confervat; cum e contrario cuncta langueant; ubi a vertice noftro deflectens radios ex obliquo minus copiofos, et quafi e longinquo interram demittat. Maxi- mo id noflro dolore loquuntur plantae, fub caelo fervidiore natae, et a nobis hofpi- tio exceptae , praecipue vero aurantiae, citreae fimilesque arbores, quibus calor folis; etiam cum altiffimam caeli viam aeflivi tempore folítitii tenet nunquam nimius efl, ita ut fatifcerent aellu aut debilitarentur: imo potius quo fervidiores funt foles; eo magis reficiuhtur, eoqueperfectius excoctos iucundioresque fructus fundunt. . Iam vero quamvis ignis nofler elementaris ,quae quorundam eft opinio, ex illo Solis ocea- no emanaverit; longetamenrationetum indolis, tum virium eo cíl inferior et ieno» bilior. ^ Flammas equidem clare micantes fpargit, denfas picéasque fumi fpiflioris nubes evomit, corpora quaelibet diflolvit, comminuit, confümit, plurimoque in- fuper humanum genus lucis calorisque commodo impertit: at foli eiusque effica- ci(fimis haec omnia viribus comparata, vix alicuius funt momenti. — Quid enim fcintilla ad incendium horrendum? quid arenula ad ingentia montium iuga? quid - minuta aquae euttula ad vaftiffimum et inexhauftum mare? — Sed ignis nofler folis proportione vel millies millenis vicibus impotentior eff habendus. ^ Mirum itaque non efl, fi, quantum folare fidus fuo plantas aeftu arboresque fovet ac reficit, tan- tum illis periculi ab igne terreno immineat, ^ Vere igitur de fole Anaxagoras ad Lechinium fcribens pronunciat; folem effe plantarum parentem, terram matrem. Ejus fi unus perpetuo efle tenor, et aequalis caeli flatus, non abfurdum fuerit ufu ve-
nire; quod Empedocles dicit:
Perpetua foliis et toto fructibus Anno ubertate vigent,
femperque plantarum natura valentiffima effet, et aequaliter conflanterque fe habe- ret, Neque Hefperides tanto impendio apud nos alerentur, quarum fole depreflo refo-
Loi L Carvr VI 31
refocillandarum cau(fà focus (uccendendus eft, — Quae res curae pleniffima. — Ex- perientia quippe nobis faepius comprobavit, dum ignisin hibernaculorum focis fuíci- tandi modus non rite fervatur: (in eo autem vitium facile committitur ;) plurimas praeftantiffimasque arbores in hibernaculo aduflas effe. — Is autem modus eft opti- mus, fi ita temperetur calor, ne frigus conclavia penetret, aut terra, in qua confitae funt arbores, gelu conflringatur. Invalefcente enim aeflu ,- germina arbores nova emittunt; quae ob fucci deinde nutritii defectum flaccida decidunt? ipfis arboribus faepe deficientibus. — Atque huic errori non facile remedium paratur: Non enim largior hic irrigatio quidquam proficiet, etiamfi quisiftoc officio repetitis vicibus de- fungeretur, ea mente, ut aquam radices imbiberent, hauftam cum (lirpe et furculis communicarent, irrigatasque benigne reficerent, Spes haec ideo illum deflituet, quia fpiraculis non adapertis, aethereque novo femper exclufo, radix cum flirpe fuffoca- ta decorticaretur. At quominus toties , quoties terra madefit, aéris repagulurm re- cludatur, frigus obeft. Neque illorum mos colonorum, in utramque aurem 'dormien- tium, perverfus cft probandus, qui fui ingenii homines, coniectura nitentes , fore ut frigora noctu augeantur, ferotinis quidem iam horis, antequam cubitum eant, igni alimenta addunt copiofiora. Tum enim ipfis quidem levius negotium facefTi- tur, ita ut fecure flertere nec levifomnes noctes ducere debeant, — At hibernaculum, qualis in hypocauítis aut balneis effe folet, calorem conciperet, id quod maximo plan- tis damno futurum. Tutiffimum ergo illud habeat hortulanus confilium: folicitus femper de cura fit arborum et impigers perque hiemem bis aut minimum femel de nocte fürgat, ipfum ingrediens hibernaculum; quo quae illius fit conditio, cognofcat, ficque, ne praeptopere quidquam agat, cavere poffit. "Tum demum neceffitate exi- gente, accendat ignem, neque illum multo pabulo nutriat, ne nimius arbores pre- mat: atque ita damnum ex ignium fufcitatione metuendum nullo ne- gotio declinabit.
mm m— WIHDBHHHHIRUHUBITIRLUHUUEHUEEEERRLIULT: ' TTTITIIT
[1 amm [TIT TITTTTITTITITI guine 4
x IEEE [TITTTITITTTITITTTETITT ne LIU
46690279 qd
CAPFT VIL
32 HizsprkERIDvM NORIMBERGENSIVM
EagrP PDEI Mal Medicae Confitio.
Llos a vero haud procul aberrare cenfeo, qui hofpites in Germania aurantiarum citrearumque flirpes Italicas tenel- lis comparant infantibus ; qui ultima flatim aetate a ma- tribus abducti, vel aliam ob cauffam de lacte materno de- pulíi, nutricibus aliisque alendi et educandi committuntur. Quid aliud efl terra, nifi communis rerum omnium ma- ter, quae fuo e finu res tani viventes quam vita carentes, et in his etiam metalla atque plantas, profert, ac fuo unumquodque modo lactat, nutrit et confervat. Suo di- xi modo ; fingula quippe genera fingulis quafi uberibus admovet. Hinc veterum prudentes naturae Multimammiae nomen indiderunt , et füb imagine feminae
moines €hnxerunt. — Igitur quam triílis de liberis parente orbis agitur fabula; et quantam aliis faceffit. molefliam illorum educatio , quibus ubera vel infelices vel de- licatae matres praebere recufant : tam aegre fit arboribus, tantaque earundem ha- benda eft cura, (fiquidem eas adolefcere velimus, quae e folo naturali, in quo ge- nitae, evulfae peregre abire, aliaque fub plaga confitae, a tellure minus vivace pin- gues vitamque largientes petere humores coguntur. — Etenim quemadmodum ea nutrix repertu eft difficilis , quae lacte abundet, materno exacte per omnia fimili:
nunc illius quippe lac fpiffius eft, quam ut infanti lactenti conducat; | nunc aliisde cauffis lactentis indoli adverfatur, ita ut varii corpori tenello morbi contrahan- tur, vel animi etiam mores corrumpantur, cum errores plerumque cum lacte nutri-
cis fugamus : ita telluris, diverfa fub caeli declinatione pofitae, natura nonnifi ra-
riffime eadem eft , quae illius, cui plantae peregrinae ortum debent; — adeoque his
illa parum fere congrua deprehenditur. Terra nimirum, fruticibus iflis ienota an-
tea, vel craffa nimium eft, vel nimium pinguis, vel adeo ignobilis , ut plurimis
eae damnis et periculis obnoxiae , aut pereant, aut faltem filvefcentes fructus de-
negent Proinde cum aeque ambigua plantarum quam infantium educatio, fum-
mo ftudio fummaque cura fit fufcipienda 3: quaedam hic addere de aurantiarum ci-
trearumque Confitione ac translatione praecepta, non ab re fucrit.
W
Nemini obícurum eft, magno eiusmodi plantas numero ex Genuenfi et fer- tili ad Benaci ripam agro quotannis ad nos, verno tempore incalefcente ; et ad va- rias Germaniae partes transmitti , quas delectationi noftrae hortorumque decori re- dimimus, ' Sed earum noflras in terras transplantatio non aeque felix eft, plurimis - artis ignoratione deficientibus, paucioribusque tantum evalefcentibus. In his, uti dictufn eft, Genuenífes nitida rectitudine, vegetaque proceritate confpicuas,reliquis ie de cenfent nonnulli , cum Salodienfes incurva humilitate fint inamabi- es. Nollem tamen has propterea negligere, quandoquidem facile apud nos in-
olefcunt,
Lissil Carvr VII 3
olefcunt, auraeque rigidae patientiores funt quam illae Genuenfium. Sunt , qui in adultiores Hefperidum arbores , quae fint brachii craffitie , ad nos af- ferendas impenfam faciant , easque in ciflis five vafis ligneis amplioribus de- pangant, cuiusmodi quidem flirpes heic locorum perrarae funt inventu : Ipfa vero ratio dictitat, capacitatem illiusmodi vaforum angufliorem eíle , quam pro radicibus earundem explicandis, et pro terra, quae fucci affatim deferat, recipienda, maxime cum in Italia fpatium viridarii patentius occuparint. Quod ipfum obeft , ne a crure fummo ramofa brachia in orbem amplum , Coro- nam olitores vocant, diffundantur , neque foetus ita largos proferant , ut de- core alias nativo comae aurique feraces velliantur. — Sed eflo, ponantur in ipfo t&rrae cubili; radices tamen, quibus nitantur , non habent, utpote quae recifione nimium attritae, primariis nequidem integris, Ambiguae ergo fortu- nae adícribendum,fi novas faciant, alimento arbori praebendo fuffecturas. lllo- rum proin fententiae fubfcripfifle non poenitet, qui plantis noflro in folo natis, educatis infitisque primas tribuunt ; easque effe praeftantiffimas contendunt, cum radices illarum integrae de fua arboris roborandae virtute nihil amiferunt, l(tae vero fi minus placuerint , mediocris altitudinis teneriorisque aetatis Itali- cas reliquis praefero : qua in re ipfos Italos habeo confentientes. | Et experien- tia me edocuit , aetatem illas facile durare , fructus item et fuaviores et ma- iores ; quin et maiori copia, facere.
Denique ftirpium, quascunque tibi redimas ,. plantandarum radices aqua egelida , quam flercore bovino emollire poteris ; per diei noctisve fpatium perfunde : Atque tum demum depangantur in vafis fictilibus potius quam ligneis, fi illorum quidem tantae laxitatis , quanta arborum radicibus com- mode explicandis fufficit , copia haberi potefl. Fictilia ligneis praefero , quod folis illa ardor citius penetrat,» magisque calefacit, adeoque id commodi prae- flat, ut arbores celerius egerminent. ^ Radicum vero fibrae ne ad vaforum ambitum unquam pertingant , interiacentis terrae beneficio cavendum.
Quod ad radicum attinet tonfuram , in diverfas abeunt fententias horto- rum cultores , àliis defendentibus, fibras radicum extremas, antequam pona- tur arbufcula , fubíecandas effe, Mihi vero aliter videtur, praeftabilius effe rato , fi ne minima quidem fibrarum pars refcindatur. Extra omnem enim dubitationis aleam pofitum eft, arbores nulla radicum parte truncatas facilius ali rectiusque educari. Sunt et eorum non pauci , qui ipfas etiam radices prae- cipuas, maxime fi vafculum illae proceriores requirerent profundius, amputa- re non vereantur : quod quidem etiamíi quadantenus excufari poflet; mihi ta- men ideo non probatur, quod eo ipfo et radiculae minores nimium laeduntur, maiorique copia averruncantur, Tutiffimum huic malo remedium parabimus, fi radices arborum depactarum prominentes coftis ligneis in quadrum difpofi- tis muniantur , intra quas pinguis terra eousque aggeratur , dum radix omnis penitus adoperta : vel parentur a figulo binae hemicycli figura teflae, femipe- dales , aut, fi placet , altiores ; quae radicibus circundatae , humique plenae; cas altius eminentes contegant, Nec prius hae teflae removendae, quam ipfe truncus evellatur , alioque in folo ponatur. Amplius non paucos olitorum ca tenet opinio, has flirpes vafis eo usque tantum effe depangendas; ut fi 2»
| E iplae
31 . HzsrsRiDvM NORIMBERGENSIVM
ipfae radices, radicum tamen nodus exílet, eam ob caufam , ne arbores corti- cibus delibrentur. — Mihi vero nondum perfuadere potui , fruticum incre- mento id efe praeftabile , ut radices femper fitientes , et quae Íedem amant fubterraneam , folis acítui adeo libere exponantur. Inferiores quidem earun- dem particulae , terrae humores exfugunt. : at hi trunco pariter et radicibus exficcatis alendis neutiquam fufficiunt.. Atque in hoc non cultores folum Ita- los, qui experto mihi idem faepius confirmarunt, habeo confentientes ; fed et ipfa experientia adílipulatur , dum arbores profundius depactae et. flores et fruges dare copiofiores deprehenduntur. Denique celebris ille P, Auguftinus Gallus libro fupra allegato non infcite annotavit , radices vix uno alteroque pollice humi haerentes,cum paflinantur arbores, refcindendas effe, utpote quae effoetae plerumque nulliusque ufus, fuccum flipiti praeripiant : at quo altior fub terram radix fit deprella , eo fertiliores efIe arbores,
Sunt quidem , qui hanc radicum depreffionem cauffam venditent decor- ticationis : quam falfam efle fequenti experimento fum edoctus. Malum ci- tream, cuius caudex tres circiter pedesaltus , integram , ita ut fola foliorum corona exílaret , fub terram depreffi : ea adhuc integra ultra quatuor an- nos floruit fine ullo decorticationis periculo : dein alia caufla morbifica accedente periit. | Vt vero citream illam profundius demergerem , hanc ha-- bui cauffam : Quandoquidem citreae gemmae non raro flirpibus inferuntur indolis agreílioris, fubamari quid admixtum habentibus : (huius vero acoris et arbores ex iílis gemmis enatas et fructus illae agreíles participant:) experiri vo- lui, num radices faceret pars arboris fuperior ? et num haec, eademque melior radicata , (recifa prius parte inferiore, ) fructus ferret fapidiores ; quam illae arbores , quae fcapo infelici five agrefti adhuc funt coniunctae ? Eandem fer- me Limoniae fervandae rationem inii, In citreti illa folo erat pofita , mul- tumque , cortice inferius circa arefacto , periclitabatur. Hunc libro tenus vi- ridi delibravi ; fcapum vero affulis in quadrum dispofitis , interílitio terra re- pleto ; confepii./ Cumque poft annum quartum novas fuperius radices ex fe egeneraífet , partem arboris inferiorem penitus intermortuam refecari , et fu- periorem , novo radicum germine luxuriantem ;, transplantari feliciffime curavi, Floret adhuc dum illa arbos , et florum fructuumque decore quot- annis admodum eft confpicua. | !
- Maiorem iis , quae de falfa decorticationis cauffa diximus ; fidem faciat et illud, quod ramulus intra teftam minorem , in modum furculi caryophyllo- rum propagandi conclufus,eaque parte ,' qua terra tegebatur , cortice non- nihil, experiundi gratia, nudatus, vere infequente flores emiferit frequen- tes , reliqua arbore prorfus flerilefcente, Quo ipfo comperi citreas hac ra- tione itidem feliciter propagari,
Veriorem itaque delibrationis cauffam cenfeo , nimiam ; quae hiberno tempore fit , irrigationem 5 praecipue fi aér diutius arceatur. Hibernaculo enim nimia humorum copia referto , non poteft fieri , quin radices putre- Ícant : haec vero putredo latius ferpit , altiusque adícendens ipfum etiam Íca- pum corripit : unde iftud delibrationis malum oritur. Illud quoque hic
praeter.
Lisgrl Capvr VII E
praetereundum non efl , teneras eiusmodi flirpes nuper plantatas utiliter interdum tc- pida adfpergi,ne aér exficcans cortici viriditatem prius auferat , quam novum radices fuccum attrahant arbori difpenfandum. ^ Porro notandum , arbufculas nuper terrae creditas intra conclave efle recondendas , usque dum germinare incipiant : atque tum demum aérifenfim folisque radiis permittendae. — Denique ubi novellorum ítipitum €legantiae obeffe videntur rami nimium longi nimiumque craffi , hos fcite tollet colonus artis peritus, quo ipfa deinde arbor decore magis confpicuo fuccrefcat. A nulla tamen , utcunque vigeat , ante annum tertium aut ^. quartum flores fructusque expectabit,
HII
| | | | l il |
Bot gm
E. CAPFT VIII.
46 | HresrzgipvM | NORIMBERGENSIVM
DUE UPOPUT OTI
Iransplantato.
7 Erlatas ad nos peregrinis e terris arbufculas noflro in folo, na- tivo illarum plane abfimili, radices agere, flores emittere, am- plius et fructus, quos ferunt, ad maturitatem pervenire, non magis mirum efl,quam easdem, poftquam ad fpectabilem ma- enitudinem et robur excrevere , fine noxae periculo iterum effodi , inque vafa alia, ipfamque citreti aream transferri, Tantum vero abeít , ut detrimentum inde capiant , ut feli-
d
*
ION xS cius potius fuccrefcant , fructuumque optimorum ufuram
e Ee 5»
praebeant. Transferuntur autem ex vaíe angufliore vel in . aliud capacius , vel in ipfa aurantiarum domicilia, — In fictili pofita malus Medica, ter- tio quoque anno eximenda eft 5 et quidem , quanta fieri poteft , cura ac diligentia in id enitendum , ne fua radices gleba denudentur. Hinc ne nimium arida commi- nuatur facile ac fponte decidat , pridie eius diei, quam eximenda , affufo humore ma- defacienda, quo tenacius radiculds amplectatur. Deinde trulla fabrili concretae gle- ba terrae vafi adhaerefcens circa abiungitur, et arbufcula nullo negotio educta , vcl ci-
dem vel alii fictili maiori , recenti terra ingefla, imponitur, -
-. Quod fi vero malus transponenda vaflius incrementum fümferit, et tum magni- tudine tum robore multum invaluerit , confultum duco , ut, eleba in orbem a va- fe, trullae fabrilis ope , circumcifa , imae flirpis fundus involvatur pannis , ne retis, quo conflringenda ea eft , corticem conterendo laedat. Tum reftis in laqueum liga- tur, atque huic contus five baculus inferitur, quo anfarum loco utantur bini viri, qui- bus extrahendae arboris negotium committitur, dum interea alius vel fecurim adver- fam vel fuftem in vafis externa. lignei femel iterumque impellat, Atque hac ratione illaeis arbor radicibus extrahitur , vafe quoque alii inferendae affervato. ^ Vafis recens parati fundo pingue folum füperinducitur , et fuper hoc arbor iam evulfa, ( haec vero in terram demittenda non eíl; ) illico locatur , em tantum , quae radicibus non cohacret , bipalio prius decuffa; Reliqua lacuna glebis itidem pinguibus expletur; et ipfa arbor in loco recondita opaco, radiis folaribus per aliquot dies fubducitur , ne- que iis nifi fenfim permittitur. Sic namque illa optime invalefcet.
Sin autem arbores translatitiae maiores fint , quam ut in alia laxioris capacitatis vafa transponere libeat , attolluntur, promitfiores radices fummatim falcula undique detondentur , fimulque humus adiuncta decutitur 5 tum vero iterum in vafe fuper novo folo, quod laetamine maceratum, flatuuntur,
. Ceterum quod ad malos Medicas fertiles , easdemque annofas et e vafis in poma- rii aream translatas , attinet, Íciendum , earum plurimas poft annum fecundum terti- umye
WLisgrl Capvr VIIL — | 27
umve demum , florum fructuumque nobis delicias largiri. Pofitae enim in fede areae patentioris debita , roboris lignique prius incrementa capiunt , quam Florae amoeni- tates oflentent, "Vidi tamen aliquando fat magnae. molis arbores aliquot , quas ex amici viridario redemtas meos in hortos transplantaveram , infequenti flatim vere, maiori florum copia fuperbientes , quam antehac unquam geflaverant : at foliorum nemus non effundebant, | Nec aliter annis tribus proxime infecutis ornatae compa-. ruere, Tandem vero foliorum amictu fe induentes fructuum quoque dulcedinem praebebant, | Diffimulare tamen nequeo , florem illum folito minorem, flaccidum nec diuturnum , indeque brevi iterum. deciduum fuifle. | Floret adhuc dum meo in Hefíperidum campo quaedam ex illis limonia , pomis permagnis fecunda ; fed ne- que poít annum decimum , quem ibi exegit, ramorum coma fatis belle virente : maioremque femper florum quam foliorum copiam protrudit , licet emta pulcre fronduerit, .
Multis tempefliva videtur auriferarum pófitio arborum Aprili menfe aut Maio : nec pauciores lunae curfum , fignorumque cacleflium pofitus , praecipue , quam . Phoebe iam domum fit ingreffa , refpiciupt. Hosalii rident. In eo tamen pleri que omnes conveniunt , luna crefcente hanc e loco in locum deductionem elle fufci- piendam, ld vero rectius auctumno fieri contenderem , eo quod pomorum non- dum maturorum defluxus neutiquam eflet metuendus , qui alias,malis vere transla- tis, caveri nequit. Menfibus cu Ru aiibos fucci plenae funt arbores, quae fub verna anni primordia eo marcent ademto. Intra parietes enim conclufae, totaque hieme nec aérem nec folis radios fpectantes , non poffunt non,utpote exfuc- Cae, poma, nec raro etiam comam demittere ; qua deinde illis denuo expofitae ite- rum fenfim fe induunt , lenteque germinant. ^ Eftet alia huius rei cauffa , radi- cum videlicet tonfura nimia , quae ut abortum novellae patiantur , certo certius
efficit. z
Ceterum in transferendis hifce malis et alii quamplurimi fat graves errores com- mittuntur , quos tamen levibus plerique annumerant et neglieunt , cum eos recti- us'omnino caverent. In his primo loco annoto: ; quod coloni inertes ac imperiti, arbores e vafis extracturi , manibus fcapum comprchendant , valideque in utram-
ue partem concuíLis , non fine radicum laefione , evellant. Illarum fiquidem
brae , imo fictilium fundo adhaerentes , fere difcerpuntur , et ab ipfa arbore cum huius maximo damno diffociantur, Deinde et illa; maxime a celeberrimo Tanara in Oeconomia , manibus terram in vafa ingerendi confuetudo improbatur. Boni olitoris eft, inftrumenta fua in promtu femper habere : trulla itaque potius vel pala utatur : neque terrafn circa codicem interdum.aeflate cumprimis, leviter pafli- ' nare intermittat , quo aéri illa laxior magis fit pervia, Porro monendi funt co- loni , ne translocaturi arbores maiores , manu altera fictile, altera codicem pre- hendant , eo quod et truncus et radices fua e fede laxatae facile moveantur. At- que huius rei cavendae cauffa lignei, quiillas capiant , capedines ferreis annulis, vel uncis muniuntur 5 his deinde, fi vafa funt maiora, coloni annulos cum longu- riis binis adaptant , ut commodius portari poffint : fin vero minora, manibus an- fas-prehendunt , et quo velint , auferunt. Denique erroribus etiam vulgo non agnitis annumerandum , fi flipites palo adiuncti , dum alii terrae inferuntur , » eo : E 3 abiun-
28 HzsPERIDVM NNORIMBERGENSIVM
abiungantur. Immotus ille maneat, ne amotus alioque loco iterum flatuminatus, radices laedat , arborique noxam ferat, Quid vero factu facilius eft , quam ut partium .cra(fiorum humi latentium liber, maxime fi cum impetu fudes fub terram deprimatur, atterendo conquafletur ? Inde putredo; quae latius ferpit arboremque : ipfam conficit. | Ab hac enim decorticatio , marcor et ipfa denique mors. — Super-
. pondii loco et illud hic monebo , ab Italis has arbores collocari in muris, quos vocant artifices. , pectoralibus aliisque bafibus lapideis ;; quas Belgae aliique "ectius in ipfa terra flatuunt 5: partim quia ventorum violentiae ita quadantenus fub-
ducuntur ; partium quia radii in loco humili folares refracti copiofiores funt, necdum, difperfr,
Em d
*
— a D esM
CAPE T VIHEL
s v—INR e P REPRUREE nm -
Spe vente vp opm Arno
poem
Lissr L.. Carver VIIIL. 39
EwrPYT VIH Propagatio.
Qo ESee? Ondum fibi ipfi fatisfecerat divina omnipotentis Creatoris WS D» benignitas , ut Ipfius iuflu pareret terra flirpes, herbas fru- t ^ giferas et arbores fructiferas , quae fuo quaeque in genere fructum ederent : voluit etiam, ut in fingulis fuum femen ineflet,et ut fingulae multiplicarentur. — Quae fi attentius contemplari libuerit , infigne Divinae providentiae argu- mentum dabunt , et clariffime evincent , DE V M Sapien- tiffimum rerum uti creandarum ita et confervandarum cu- ram agere ; neutiquam vero voluiffe, ut ullum ex iisdem genus, antequam orbis hic illabatur ac pereat univerfus, concideret aut aboleretur. Hinc in ipfo etiam diluvio; quo gezws mortale fub undis perdere , et ex ommi mmbos dimittere caelo , ftatutum erat , illius evitandi gratia ad Noachum in arcam de qua- drupedibus tum mundis , tum immundis , de volucribus , atque etiam de omnibus
. humi repentibus convenerunt , ex maribus et feminis congregata. Imo quod ma-
eis mirandum , omnia quoque flirpium , arborum puta, fruticum et herbarum, genera , ne füb undis, mortem alias inferentibus, omnino fuffocarentur , idem Nu- men benigniffime confervavit. Et certe ori digitum loquaci imprimamus , cras- famque fateamur ignorantiam , necefle eft, quoties olera aut fruges e minimo femi-
. ne germinantes contemplamur ;, atque his pro uno grana vel fexcenta ineffe vi-
demus. lta namque unicum frumenti Indici granum bis mille alia proferre credi-
tur. Exphyllitidis five linguae cervinae femine , parti foliorum pofleriori adhae-
refcente , vel myrias minutiffimorum nova , provenit ; quae, nifi microfcopio fub- iiciantur, oculorum fere aciem fubterfugiunt, Quam modica noflra fit fcientia, fateamur neceíIe eft, cum ex nuce minuta eximiae proceritatis pinum , abiem um- brofamque cedrum egerminare videmus. ^ Obftupefcimus artificiofam feminum texturam accuratius contemplati , videntesque ut fingula grana putamine ac quafi uterculo contegantur ; fub quo bina latent folia crafftufcula, feminalia vocant; fuo convolventia ambitu folliculum fubiectum, qui matricis vicem fortitus , foetum tenerrimum , ex quorundam fententia ; feu plantulam formatam continet, Cun- cta haec de feminum vegetatione , univerfoque plantarum incremento, plane foli- deque detexerunt defcripferuntque viri excellentiffimi , Nehemias Grevv et Marcel- lus Malpighius ; qui omnino legi merentur. Addi etiam poterit diligentiflimi re- rum curiofarum obfervatoris , Antonii a Leeuvvenhoek , Anatomia feu Interiora rerum cum animatarum tum inanimarum ope microfcopiorum detecta , variisque experimentis demonílrata, Praeterea Divini Numinis Clementia in eo etiam mi- randa confpicitur , quod hominis mentem ea inflruxerit fagacitate , ut plures plan- tarum modos multiplicandarum , quibus celerius quam e femine protuberant, co- gitatione confequuta fuerit. — Atque illi ipfi modi non arboribus tantum vulgari- bus; fed et aurantiis et citreis utiliter applicantur, Satus tamen et per grana feu nu-
| | | cleos
40 . HrzspERiIDvM NonIMBERGENSIVM
cleos propagatio frequentiflima eft et princeps ; utpote quae reliquis per ftolonem clavam, taleam , ramum, propaginem , veluti materiam praebet.
lam quod ad earum fatum attinet, notandum, poma, quae citreae, limoniae, et aurantiae noflris in oris proferunt, feminibus fere plenis folidisque effe deftituta : quod fi non penitus caffa, coloris tamen haec adufti , papaveris grana raro exfupe- rant. Semina itaque e pomis generofis ac maturis , quae nobis dat Italia, hos in ufus fünt eligenda ; atque extracta illico , aut certe haud diu poft , in terram funt deponenda, Succum enim poft binas hebdomadas certo amittunt ; aridaque pae- ne fterilefcunt. Porro deorfum verfo acumine, uti nemini eft ignotum, haec grana funt flatuenda, At cum , quae pars fit eorum acuminata, non femper dilucide fa- tis coenofci poffit, tutius omnino transverfaà collocantur 5 atque fic, germinibus fur- fum propullulantibus,radix indubie defcendet, Seliguntur vulgo in hos ufus e limo- niis aurantiisque pomis vulgaribus femina , quae Itirpes fic fatis inolefcentes pari- unt, Qui vero eximiae quantitatis poma ; fua de arbore pendentia videre discu- pit; Citrearum potius aut Pomorum, de Adami nomiue nuncupatorum, grana ferat, Ólirpibus inde enatis quodcunque malorum aurearum genus ; aurantias, limonias aut poma Adami, committere placeat : tum enim fructus ferent, qui reliquos de- cora magnitudine multum antecellunt, ^ Quodfi arbufculis mitia iam poma ferenti- bus gemmae , ex malo conífimili , quo tempore florent , decerptae , inoculatione, quam vocant, inferantur , infitiva eiusmodi poma celeri uberique proventu , ma- egnitudine ac formofitate praeltlare , multo experimento eft compertum : Praeci- pue autem guílus eorum ell iucundiffimus 5 faporem quippe citrea adoptivis trans- mittunt, Quo frequentius vero mitibus rami arboribus denubuntur , eo pretio- fiora poma pariunt. ldem faciunt fruticibus e granis pomorum Sinenfium enatis commilfae limoniae aurantiaeque : quibus fi novae eorundem Sinenfium gem- mae, poftquam florum fpem femel oftentarunt , denuo iterumque coalefcunt ; fu- bolem facient et formofiorem et gratiore magis fapore commendabilem. Vafis ' illa femina fictilibus ligneisve communiter reconduntur : at in ipfos pomarii pulvil- los media inter malos reliquas , eaque non parca, rectius feruntur. ltaenim feli- cius fruticefcunt; deinde fcapi palis potiffimum maritati , et a flolonibus diligenter purgati, procera mag9is rectitudine fuccrefcunt : tum laetiora augmenta capiunt z hibernaque tempeftatefortius perdurant, ita ut poft annum tertium aut quartum iam craffiores inoculationis vulnera non pertimefcant, Hic et illud praeterea tacendum non efl, quas citreorum limoniorumque dant grana flirpes, celerius fübolefcere quam illae aurantiorum. ^ Cauffam in eo quaero , quod ligni citrearum materia tenerior, nec adeo dura quam aurantiae: hae vero prae illis admodum funt durabiles, et quam diutiffime perennant, Ceterum Pomorum Sinenfium aurantiorumque 2ra- na fi forte inter fe permixta promiícue in terram deponantur , et una fruticent ; ar- bufculae inde enatae e fpinis dignofcuntur , quibus et prominentioribus et pluribus Sinenfes armantur. Hae quoque ramos frondesque , vepris inflar aut dumi , nullo ordine decoras ex fe faciunt.
Quod iam porro ad multiplicem arborum harum multiplicationem attinet, triplici potiffimum illae ratione proveniunt; 1.) delibratione five furculi infitione, Batavis ufitatiffima ; hic quippe cum arbore infita femel coalitus , florum foetuum- | que proventum praeter ceteros maturat : 2.) Ablactatione , quam vocant, et 3. ) Inoculatione 5 cuius et apud Italos et apud Germanos vulegatior ufus obtinuit. Et Itali quidem coloni integra filveflribus eiusmodi arbufculis citreta conferunt , quas
ubi
Lisgil Carvr VIIIE | 41
ubi obfequentes huic artificio fuerint , et gemmam admiferint , deinde pereg:e mit- tunt , alibique locorum venales exponunt.
Infitio duplici fit modo , vél per $evresz, vel per delibrationem , quae ct ali- as corozalis nomen habet. | Haec ita fere abíolvitur : Arboris ab excrefcentiis omni- bus liberae ea pars, quae maxime nitida et (ine cicatrice, vulnere rotundo ferra tenui et acuta diligenter praeciditur. Ne vero liber laedatur , partem codicis fuperiorem
- finiftra teneat hortulanus : fecturam autem non integram ferra abfolvat 5 fed cultro
potius perficiat. Deinde praecifi trunci plaga fcalpello peracuto aequatur et lacgiva- tur , quo omni inaequalitate fublata citius ea convalefcat, Tum furculus ab vege- tae aetatis arbore, (haec enim fi fenior, effoeta ; fin iunior, tenerior eflet, nec dum ita induruiffet , ut commode immitteretur,) petitur annuus , isque infra ligni no- dum bimuli carpendus. 1s poftmodum cultro minori bene acuto , qui fcalpello li- brario non plane abfimilis , fequentem in modum debet parari, Ab uno latere in- fra nodum , in gemmae cuiusdam vicinia fit incifio usque ad medullam, fed ita ne haec laedatur : tum quidquid ligni eft ad duorum digitorum latitudinem , cum ali-
ua medullae etiam laefione, (quum furculi in cunei fpeciem efformentur,) exícin- ds Porro ab altero latere cortex fpadicei coloris exterior blande abradenda;
daturque opera, ne liber fimul interior viridis detrahatur. — Surculus ita praepara-
tus aqua interea humectatur, dum fiffura arbori imprimatur, et cuncolus laevis eburneus aut buxeus adigitur inter lignum et corticem , et huius quidem, uti dixi- mus, parte nitidiffima. | Nec omnino ab re erit , fi vel ortum folis , vel certe Boo- ten, qui zardus 17 occafum fequitur fa plauffra , Ípectet furculus, Primum omnri- um autem cavendum, ne cortex dehifcat : ideoque levius exteriori efl infligendum vulnus , quod furculi parati incifionem five cuneum non excedat. His ita rite para- tis cultellus pro ramis infititiis aptandis fabrefactus iterum fubducitur , illiusque in locum furculus intruditur, cuius erecti cortex cortici et ligno lignum aptatur. Tum philyra flirps fortiter conílringitur , iunctis in latere furculi cuneolis binis ligneis , qui ut firmius ille haereat , et cum codice citius coalefcat , efficere debent. Hoc enim
neglecto, et cortice non fatis coarctato, a fucco verfus partes fuperiores expulío, ibi-
demque collecto;nodofa multaque fuffragine deformis foret arbor.Poflremo unguen- to emphyteutico inungendum eft vulnus flipitis rotundum, ad excludendum humo- rem aéremque alienum 5. muíco item illud invefliendum , ne cera fole liquefcat ; aut a pluvia furculo infititio fit noxa metuenda. !
Si furculus in medium arboris caudicem , adeoque intra ipfum lignum diffiffum infigendus , pars arbufculae fuperior eadem ratione demitur ; quam in praecedenti- bus tradidimus; et quod a ferra inaequale relictum , cultro pariter refcinditur. De- inde fcalpro five cuneo praeacuto flipes ibi finditur, ubi cortex laevi elegantique ni- tore commendatus vifitur : ita tamen hoc fiat ; ne fiffura meditullium ipfamque arborem laedat. Hanc cuncolo fervamus apertam tantisper , dum furculum reci- piat; qui annuus eíle debet , et pro arboris infititiae conditione binis trinisve gem- mis praegnans, Si pluribus ille turgeat , recidendae eae funt et furculus decacumi- nandus j vulnus vero emplaftro emphyteutico oblinendum. — Tum ex utraque parte ad rectos ille angulos proxime fub gemmarum aliqua inciditur3 iterumque medullae cura habetur, utillaefa fervetur et integra. — Porro fcalpello utrinque ad modum cunei conformatur , ipfaque fiffura oblique deorfum articuli longitudine ita ducitur, quo in aciem tandem ille definat ; neque, medullam fic parumper incidi, quidquam curandum. Sunt, qui furculum fiffura ita praeparent , ut ea in parte, cui adnata eft
F gemma,
42 HisPEzRIDvM NoRIMBERGENSIVM
gemma, plus ligni relinquatur j ex altera vero , quae introrfum fpectabit , eo ma- gis refecetur, Porro extrema corticis pellicula ab latere interiore abraditur 3. cum in exteriore lignum non fit denudandum. ^ Quo ficto in flipitis ante praeparati fis- furam furculi apicem cuneatum inferimus , operamque damus , ut incifio illius ad rectos angulos facta flipiti praefecto exacte refpondeat, et alter fe ad alterum arctis- fime applicet. Subtracto iterum cuneo , fifuram tam fuperne. quam ad latera un- cuento oblinimus emphytevtico , et cortice tiliaceo , fed non adeo fortiter , obli- eamus : denique ne aqua , et ventus fe ingerant , damnum omne praecavemus, mufco aut linteolo fcapi detruncati vulnus inveflientes, ac vinculo cannabino decus- fatim pofito firmiter conflringentes. Semper autem gemmae ratio habenda, ne ulla ratione vcl perungatur vel obducatur.
Ablactationis modum duplicem cognovimus. Prior, qui aliis propagatio per circumpofitionem audit, communiter caryophyllis applicatur : ad alia fruticum arborumque genera propaganda aeque feliciter adhibetur, Eius ratio haec ell : Ar- boris propagini annuae vel bimae crena oblonga infinditur, ea lege, ut una ramuli tantum medietas ad ipfum meditullium usque aliquantisper feparetur ; altera vero ab arbore matre non avellatur. Illa porro crena inferto foliolo emarcido aut ex(ic- cato divaricatur paululum ac diducitur ; quo maturius radices agat, et; ne iuflo citi-- us concrefcat, caveatur, — Vaícula interea figulina orbicularis formae parata habe- antur ij fundo et a latere alterutro pertufa. — Per haec arboris illa propago, cuius fiflura terra laudabili prius implenda, traiicitur 5 et, obflructa iterum folio vel cortice apertura, terrae optimae quantum fatis additur; ipfumque vaículum arcte firmiter- que arbori connectitur. llla ergo (i crebro madefaat , poft anni fpatium ramus, qui radices interea egit , ab arbore abfcinditur , et in vafe ampliori reconditus umbrati- lem degere vitam iubetur, nec foli prius libero exponitur, quam foliorum vigorem ollendat. Iíla vero omnia, praecipue refciffio propaginis , verno , rarius primo aeflatis tempore funt peragenda. Sunt praeterea alii, qui ea ramum parte, quae in terram deponenda, undique decorticent , pellique canina cineribus tenuiter confe- cta et elaborata circumvefliant. | Mihi tamen neque huius neque illius ablactationis ' experimentum capere libuit : quin potius id egi, ut oculus feu nodus unus aut bini - terrae immergerentur ; ex quibus germinantibus loco fubolis radices enafcuntur, Hi ergo ramufculi fub terra , vaículis inclufa, usque in annum fecundum terti- umve relinquendi, ( citreae tamen fere citius quam aurantiae inolefcunt;)ac tempo- re potiffimum aeflivo largiter rigandi , atque tum demum , cum hoc blandimento ioter poma ipfa et cacumina , audaci ingenio arborem aliam longe a tellure faci- endi ,' radices impetratae funt, uti loquitur Plinius Lib. XVII. cap. 13. a matre avcl- luntur. Víus quoque et experientia docuit, taleas nude in terram loco opaco depa- ctas, et aquae tepore madido fubinde irroratas, feliciter propagari , maxime illas; quas malis citreis limoniisve detraximus. | Sed lente admodum adoleícunt ;. cum ablactataeillae propagines multo celerius luxurient, ^Coníentit mecum Augufli- nus Gallus, loco fuperius citato fcribens : Sero admodum fructus faciunt arbores e Limoniorum , Citreorum pomorumque , quae ab Adamo nomen habent, granis enatae : Teneriores vero furculi anniculi, quales infitioni aptos fuperius deícripfi pedales , non fcabra inaequalitate. deformes , ad unum binosve pollices extremi. tate craffiori delibrati, frequentiores terrae fecundae et fpongiofae immittun- pur; eorum tamen fammitate nonnihil extra terram exílante et prominula. Hi tede ab fe invicem feiuncti, et dulci aquae rore creberrime confperfi » EE fub-
eícunt,
Lisarl Carvr VIII 43
oleícunt, nivel frigus vel aeftus , quorum utrorumque funt impatientifItmi , eo- rundem augmentationi olicdat. Atque hic per avulfos malleolos propagzndi mo- dus Lacus Benaci accolis ufitatiffimus eft , quippe qui multa eiusmodi malleolorum millia depangunt , quos deinde varie inoculatos peregre mittunt. — Scribit laudatus auctor,fructus ex malleolis hac ratione depofitis anno poll infitionem quarto fuiffe enatos, Felicius vero comprehendent, fi obliqui five incurvi, quam fi directi, ter- rae infigantur.
Eít et alius ablactandi modus , quo alteri cuidam arbori adhuc agrefli novus furculus coniungitur. llla videlicet una cum vaículo , cui inferta , iuxta arborem, quam propagando multiplicare ftudemus , quam proxime fieri potefl.collocatur, ita ut talea a flipite non. avulía ad agreftem usque pertingat; vaícula vero palis defixis firmantur , ne vel ventorum violentia vel alia ratione loco facile dimoveri queant. Quo facto arbufcula illa agrellis omnibus ramis fpoliatur, ipfumque hoc vulnus ro- tundum, uti fupra de propagatione per infitionem agentes praecepimus, cultro acu- to laevigatur , moreque folito flipes finditur. — Tum furculus ille infititius ita fiffu- rae arboris vicinae imprimitur, ut plane illaefus a fua arbore ne avellatur, fed ei per- petuo maneat affixus; infranodum vero corticem, et. aliquam ligni portionem ab utroque latere, medulla omnino illaefa , ubi cum fcapo: combinandus in trigoni for- mat eousque abícindes , ut ille tamen cortex refiduus et ramufculo adhuc cohae-
rens , ip iie impreílam exterius claudat. Fiffuram hanc furculo inferto con--
flringe, et emplaftro inunge , quemadmodum in reliquis infitionum generibus fieri fole. Atque ita tantisper utrique codici iunctus haereat furculus , usque dum a nova illum nutrice ali et germina emittere conítet, "Tum enim a matre is curateab- Ícinditur, et tralatitia iffà arbor cum nova fua prole transfertur, quo lubuerit, Omnium denique praeflantiflimus ac commodiffimus nobiliffimae huius arbo- ris propagandae modus habetur ac revera eftInoculatio : de qua ut rite fit peragen- da , fententiis inter fe diffident Genuenfes et agri ad Lacum Benacum coloni : utri- que tamen fuos invenerunt afleclas , qui in cultura et multiplicatione malorum ha- rum eos fequuntur. Genuenfibus gemmas ftipitibus altis et erectis; iisdemque non adeo teneris , fupero quodam loco inferere placet , cum foliorum ita corona magis eniteat. Lacus Benaci accolae infimo quoque loco oculos codici adfigunt; quorum rationibus fubfcripfifle non poenitet , tum quod maiori florum fructuumque copia decorem Genueníium compenfant, tum quod noftris in oris hac ratione multipli- catae arbores illis ex Italia advenis longe funt vegctiores, et aéri rigidiori ferendo ma- gis adíuetae. | Inoculationis autem haec fere eft methodus : Aeflate ineunte, cum humor radicalis e radice in totum arboris truncum diffunditur, ex arbore frugifera oculus belle virens ac nitidus conquiritur , qui a rami ligno una cum cortice in clypei for- mam , parte inferiore cufpidata , ita folvitur , ut gemma illaefà in corticis articularis medio haereat, Arbor vero , unde haec depromenda, iuvenis fit, nec effoeta : nifi enim ipfa fecunda frugum iam antea mater facta fuerit , oculus inde decerptus et cum alia flirpe coalitus , arborem quidem producet pulcra coma virentem ; flores tamen ac fructus nunquam ab ea exfpectabis, Gemmae a ramulo folutio , refecto prius folio, nec eo tamen integro , caute efl inftituenda, adhibitis in fubfidium partim cultro , partim pollice 5 cuius quidem opera hic tutius utimur, ac omnimodam libri inflar clypei refecti, leniter hac illac motijpfiusque adeo oculi/fine ullo huius detrimen- to a ràmulo feiunctionem cautius magisque fecureurgemus. Haec itaque gemmula fi
interna *
44. HzsrreRIDvM NoRIMBERGENSIVM
interna fui facie aequabilis eft nec fcabra, aut foraminulis finuofa, bonae illa notae cenfetur et commoda ; fin dictae abfuerint virtutes, parum idonea planeque inutilis ad hanc rem habetur. Porro cortici arbuículae, cui inoculare conaris , fiffuram fcalpello acutiífimo imprime deorfum fecundum arboris longitudinem, eaque oculo parato re- fpondeat : ita vero fecetur , ut lignum cortici fubjectum prorfus inviolatum et illae- fum fervetur ; quod perquam eít neceflarium. — Tum aliam transverfam duc fiffuram, quae cum priore ad angulos rectos in forma literae T concurrat; atque corticis latera deorfum tendentia ope eburnei (lili blande a ligno folve.Denique gemmulamjntra labia interea fervatam , nec tamen rmadefactam , in fiffuram praedictam intrude ; ubi opera adhibenda, ut exacte illam fubeat , arborisque cortice undique claufa neutram in par- tem declinet aut propendeat. Tum emplaítro emphyteutico utraeque, et libro ex ti- lia vel cannabinis ligamentis communiuntur, ut nihil praeter nudum oculum cum fuo foliolo promineat. Haec omnia tempore pomeridiano aut vefpertino , ubi folis aeftus deferbuit , caelo fudo , fereno ac placido , ventisque fubfidentibus funt peragenda; ipae vero arbufculae vafis inclufae in locum umbrofum ac tecto communitum re- ponantur , ne radiorum folarium violentia oculum exficcet, aut imber fuffocet. Quod fi areolis iftae fuis moveri nequeant, folium alicuius arboris fupra oculum alligare po- teris , quod illi contra dicta incommoda tegmen praebeat. Cumque fub ifto folio- rum integumento Forbicinae haud raro lateant , quae oculum germinantem arro- ... dant , omnemque laborem impigrum ac fpem inde conceptam intercipiant , (edula quoque infpectione et cura follicita opus eft.
CAPFT X.
Lissr l Capvr X. L 45
GAP. V T.
Putatio.
y Vemadmodum caefariei nutritio neque decora eft homini. ? neque falutaris 5 ita nimia arborum proceritas comaeque pro- : lixitas et decori earundem officit et fertilitati. Sequiorem equidem fexum pulcra caefaries ornare creditur : at in homi- ne foeminei ac delicati, imo, iudice Synefio , petulantis illa animi indicium eíl, Idem vir fapiens quotiescunque iuve- nem coma fuperbientem vidit , levem ac improbum fe vidis- fe ludionem dicere folitus eft. Nec multo mitius de ca iu- dicafle cenfendus Condaules , Maufoli, Cariae Regis et Arte- mifiae, (quae virum amafle fertur fupra omnes amorum fabulas ; ultraque affectionis humanae fidem.) dux belli fortiffimus, prudentiffimusque. Hic Lycios cernens cin- cinnorum ornatum magnifacere , literas efe fimulabat allatas a rege, quibus capillos fibi mitti iuberet. Callide tàmen fimul promifit, fi certam pecuniae fummam in capita contribuere vellent , ex Graecia capillos afferendos fe efle curaturum. — Et illi libenter praebuerunt , quod poflulabat , collectaque eft ex magno populo copiofa pecunia, Neque vero omnes Synefio vel Condauli affentiuntur ; cum non pauci infigne utrius- que fexus ornamentum comam reputent.Quidquid autem huius fit, id faltem certum eft, eum, qui prolixos fovet capillos,pluribus premi incommodis, quam qui eorundem filvam caedi interdum,ac promifliores retondi curat. Capillitii enim enormitates,ma- xime fi non rarum illud,fed denfum,variis morbis et infirmitatibus obnoxios reddunt; utpote liberum ias poros tranfitum fudoris ac humiditatis fuperfluae intercluden- tes, Plura inde dampa metuenda funt, quibus recenfendis diutius immorari nolumus, ne extra orbitam vagari videamur : neque pluribus verbis praecipiemus, detondendam tum efle comam, et partem illius, quo videlicet rarior fiat,radendo eximendam ; cum ufus et neceífitas unumquemque , vel me tacente, quid factu opus fit, admoneat, At illud tamen de arborum juíflo tam proceriorum quam denfiorum ramis foliisque, quae a Poétis non. incongrue comae appellantur, dixifle, ab re et propofito noflro non erit alienum, |
Sunt equidem, quibus arbores frugiferae , et praecipue illae, de quibus hoc in opere nobis fermo eíl, praealto eoque foliorum filva confpicuo , cacumine fuper- bientes praeter ceteras arrident : neque diffitendum eít , | gratilfimum illas ocu- lis fpectaculum exhibere : at fuum hoc flerilitate decus ut plurimum deturpare , mi- nori certe copia fructus reddere cenfentur. Cauffam huius rei in eo quaerimus , quod omnes in ligni fubflantiam et augmentum. fuccos convertunt , unde in fructus tur- geícere aut plane nequeunt, aut fi aliquam eorundem fpem oftendant, illa tamen cum ipfis frugibus immaturis mox decidityraroque hae ad maturitatem pertingunt.Ne quid cam de eo, quod foliorum luxuria liberioris acris meatum arceat , radiosque folares, quo minus fingulos arbufculae ramos lucefua foveant , multum prohibeat.lam vero quis negabit, potiorem utilitatisadeoque florum et fructuum, quam decoris, foliorum puta, rationem effe habendam, Quid multis ? Nativum arboris decus, multum augeri B.à cen-
4.6 HzsprRIDvM NORIMBERGENSIVM
cenfeo , ubi ramorum viriditatem aurantiorum aurum , malorumque citreorum ful- phur diltinguit , cum vifum aeque ac gufltum haec fatiare valeant , ex foliis vero folus oculus quandam voluptatem capiat. Vnde et commodum ct neceílarium vide- tur, ut fub veris initium tam lignum ramique luxuriantes, ne intra coronam conden- fati aérem, uti dictum , folemque excludant, interradantur, quam ramalia, de quo- rum putatione Capite XIII, plura dicenda erunt, recidantur.
Praeter ceteras aurantiae folio argenteo nec non Olyffiponenfes , in horti area "locatae.plurimos primo vere furculos protruduntqui fupervacui digito ftatim expu- tandi , nec fingulis ramis-ultra binos aut tres relinquendi. Pofitae vero in vafis tam aurantiae quam citreae tum demum exputantur, cum nimia foliorum denfitate labo- rant ; ramorum item aritudo , et fi qua praeterea pars vitiofa formofitatem reliquam deformat, refecatur, Vulnus inflictum vel emplaflro emphyteutico vel cera terebin- tho refinata , vel colore quódam oleofo, contra aéris pluviaeque iniurias fedulo obli- natur, necelle eft.
.
rum ramuli terrae proximi , ac
discupis,vulnerando eas excitabis : refecantur nimi
Putationis tempus commodiffimum veris initium creditur , circa folflitium puta , fub Martii atque Aprilis converfionem, | Luna huic operi fenefcens favet; fenioque curvatum in falcem fidus putatoriae falculae praelucet , ac putatores pro- fperum ad opus invitat : quia per lunare damnum ficcior citrus fine nimia humo- ris iactura , hoc efl, citra profufionem arborei fanguinis vulneratur ; iudice Fer- rario. Lunam tamen in cancri Ícorpiique fignis non amplius exiflere , fed fupra
illa emerfile tempeflivum erit , cum clavus five patella arboribus induci creda- tur. Atquemadmodum aliis in rebus ,. ita et in re hortenf(i neceffitas legibus prae- valet , ^ cem noxiae aritudinis refectio nullo non tempore tempefliva cenletur, Luílrentur itaque vere adolefcente in hibernis hucusque latitantes , et iam in cam- pum apertum deducendi , arborum fingularum ordines , atque emaciati vitioque correpti , ne latius illud proferpat , rami aeque ac frondes inutiles ceterae amputen- tur.Atque harum quidem teneriorum cacumina ultra partem haud raro dimidiam per hiemem exarefcunt : quae rctorrida ;, cum fuccus primo vere nutritius ad omnes
| iterum
Lm T AaPvr: X: "5
iterum arDoris partes penetrat easque nova vita donat, a reliquo vegetae viriditatis ramo , luridi aut fubflavi coloris orbe internofcitur , nonnunquam etiam , ramu- lo puta nondum ad aliquam foliditatem indurato, prorfus eitra humanam operam feparatur. Propria quoque experientia fum edoctus , validiorum ramorum aridita- tem , falce fellinanter ac praepropere recifam , partem finceram nihilominus tra- xiffe, ac latius, cancri inftar ferpfiffe : vulnere licet cera emphyteutica fedulo com- munito. Hinc veris tempeflivitatem praeflolatus , ubi dictum in ramo orbem fuüb- flavum , ramenta ab ligno viridi difcriminantem , obfervavi , exfhccam partem, non tamen omnem , praecidendam curavi; fanam quippe vulnerare piaculum mihi eft, ne cognata contiguaque viriditas cum ipfius matris periculo interimatur.
CAPFT XI
AS HesprrRiDvM NORIMBERGENSIVM
Eu TP FJ M
Groflorum five Pomorum crudorum defluvium.
4e» On illico aurum efle habendum , quod corufcum auri colo-
rem aemulatur , trito apud nos proverbio dicitur, Quod "ipfum non tam de auro , argento aliove metallo, aut gem- mis clare micantibus intellectum volumus ; quam potius eo innuimus , a rebus multa cura geflis, etiamfi ingentes | nobis pes oflentent, minimum effe fperandum , cum illa- ) rum nos fAepiffime umbra decipiat , Íperatoque fructu pri- vet, . Atque hoc eo potiffimum fit tempore , quo immen- | fa Divini Numinis clementia largiffimam nobis agrorum opulentiam veluti.e propinquo commonfítrat : quippe quae tantam infatiabilibus et avaris laetitiae materiam praebet ; ut ne ullum in horreis angulum fuperfuturum metuant, quem non laeta illa fperatarum frugum copia repleat. Ardentibus itaque votis annonae caritatem exfpectant , quibus ufibus corradendum ex fperato annonae proventu argentum impendant , iam ante mef(lem foliciti, Saepius autem accidit, ut in ipo , quod dicitur, partu fpes eorum praefocetur, dum modo inopinato imminens tempeílas fperatam | meffis felicitatem humi proflernit , modo iuílantes pluviae grana eluentes, germinaque nondum demefforum provocantes, irritam faciunt; mo- do graciles fpicae'et grana fatua imminuunt. "Vnde macer frugum proventus, mul- tique in granariis anguli farre vacui eos docent, inania ac vana fuifle ipforum con. filia, et lucro ipfos nequicquam inhiaffe, Idem frequentiffime experimur in auran- tiis citreisque , quae nondum matura fuis ab ramulis magno numero pendentia, fer- tilem nobis infecuto maturitatis tempore meflem pollicentur : at'eadem poma, im- miti auctumni , vel etiam laetiffimo veris tempore , cruda adhuc decidentia , in- ane fui defiderium nobis relinquunt , ficque noftram fpem creberrime fallunt.
Huius vero defluvii variae ac multiplices funt cauffae: 1.) Si nimia pomorum copia raniuli onerantur, ita ut a fucco fatis ea nequeat vegetari, nedum ut omnis confervetur , et ad maturitatem perducatur : non potefl non maxima eorum pats, utpote fucco carens , emarcida ante tempus decidere. | :
2.) Si arbores. ferotinae tum demum florere Occipiunt , cum partus per aefla- tem fenefcentem t autumnum ad aliquam fuccrefcere magnitudinem et foliditatem amplius nequit , ita ut ingruente hieme infirmus adhuc fit et exiguus. Nornnun- quam et aeílivus calor ocyus ceffat , et contra pluviofa , humida ac frigida oritur tempeflas ;id quod frugibus earumque augmento et robori fumendo itidem vehemen- ter officit.
3. ) Siipfàe malorum aurantiarum et citrearum flirpes aeri diutius autumnali exponuntur, ut matres cum tenerrima fua prole pruinas femel iterumque perferant, et ab illis adurantur. — Quae fi per hiemem abortum non faciant, vere tamen proxi- mo poma nigreícunt et pereunt.
" o M 9E.
|
Lisar L Capvr XI. 49
4- ) Si arbores fructibus foctae in hibernaculo non fatis adaquantur, nec co, quo par eft , modo ac tempore irrigantur; fi aére , quo maxime indigent , interclu- duntur, j
$,) Stirpes, tum vafculis infertas , tum in terram defixas ,, menfibus ut pluri- mum Aprili et Maio poma fua deiicere, obfervatum eft , fi verno tempore cacli folis. ue nimium iis praepropere conceditur 5 aut, quo pomarium hieme munitur , tectum Piet deücitur, cum , ut caelum ac folem iterum ferant ; fenfim paulatimque denuo eflent affuefaciendac.
6.) Subit animum memoria eius , quod praecedente capite octavo annotavimus, citreas atque aurantias frugum defluvium pati , fiillas vere translatas, eta terra nu- trice avulías , fimul tondere ac vulnerare audemus.
"
Haec autem pericula ut plurimum: averruncare , aut certe malis iftis quadante-
nus mederi valemus. Quantum enim ad primam cauflam attinet , paratum efle hoc
remedium aptiffimum , nonnulli cenfent: ; fi copiofiores e ftirpibus flores leoantur ,
aut pomorum epafícentium abundantia decerpendo. imminuatur, | Neque diffiteor, arboribus in vafa depactis hoc percommodum accidere , praecipue fi cura geratur, ut tempeflivis floribus et primis intactis, cordi tantum delibentur. Cumque non omnis gemma aut flos fructu quoque turgeat , folicite cavendum , ne turgefcentes deman- tur : fecus enim , fi fleriles intacti remanferint ; fperato fe fructu quis ipfe impru- dens fraudare poterit,
Sciendum itaque, uterculum floris in malo citrea, et Aflyria , eiusdemque frugiferi , piílillo fubviridi effe notatum , eoque ad cordis fimilitudinem interdum efformato. Atque huic ipfum pomum adnafcitur : quo evalefcente, dictum illud piftil- lum ut plurimum exuiturac difparet.Contra,in quibus ftaminatantum et fibrae apice luteo COMPE de illis fpes frugum ferendarum concipienda nulla efl ; cum inanes fint acinfrugiferi. Aurantiarum vero flores paene omnes impraegnati funt , foetumque cum petalis florum deciduis flatim emittunt : qui fi faturate viridis eft , fpem facit pomi vivacis ac perennis 5 fin ex viridi luteus apparet, vix ac ne yix quidem matu- reícet, fed brevi emarcidus defluet, |
Iam fi quaeratur : Àn ex arboribus , quae citreti aream occupant , flores fu- rflui itemque fructus , cum illarum commodo delibentur ? putamus, id fieri poffe,
i fructum quis non ex frugibus , fed florum abundantia, praecipere cupiat. Alias vero, Íi me audiveris, aurantias fuo florum decore , quantumcunque etiam lu- xurient, non fpoliabis, cum metus ; ne ferundo pereant, vanus omnino fit ac nul-
/ lus... Radix enim liberae terrae implantata fucco ac humoribus , quos imbibat , ab-
undat , quo matrem cum fuis liberis alat munificeque enutriat. Ad haec fi horum nonnulli aetatem duraturi non funt , fponte fua decidunt , flirpemque onere , quo nimio gravabatur, relevant,
— —- Porro quod ad tertium attinet , defluvii periculum, in quod incuria hominum poma haec coniici , fuperius diximus , ( quando videlicet afpera brumae aura , et pruinae urentes , ab illis non debite arcentur, ) impigra folertia et cura averti fine
G Mo. Bot. Garden, labore
, : ELiDIC
uA A
b
-
- adíuefcant, fenfimque reficiantur,
so HispkRIDvM NORIMBERGENSIVM
labore poteft, | Tempeflivitate nimirum utendum , et tam vaíorum hofpites hofpitio in tempore excipiendae , quam in pomario vernantes tecto. contra frigus communiendae, lam autem dictum eít , noctu tantum primis hofpitii die. bus valvas effe claudendas ; de die vero , caelo praefertim fereno ac tepido , remo- vendas , quo hujus grata ufura ; quamdiu licet , fruantur , utpote qua per hiemem
nimis diu carere debent, |
Quam quarto loco defluvii cauffam indicavimus ,. eam nunc ab diuturniore pomarii concuffóns, nunc ab feflinata eiusdem apertione accerfimus. Proprio enim periculo didici , altero ftatim poft omnimodam tecti deflructionem die , dubio pro- cul ob fubitam aéris mutationem et diurnum folis afpectum , omnem fere fructu- um copiam fimul. humi difperfam iacuiffe ; et raros hinc inde e ramulis dependiffe, Haec cum obfervarem , aura admiílà malos hafce media etiam hieme recreare, nec minus vere novó , cum dies laetus et apricus illuxerit, feneílris reclu(is nova veluti vita donare ftudui, Qua de re capitibus II. et III. bene multa praecepimus, lllud hic repetiiffe iuvabit , ne integrum meníe Aprili aedificium fimul uno veluti impetu deítruatur , fed per partes , ita ut poft plures demum dies tecto culmen nudetur. Commodum pariter huic malo remedium deprehendi, ut, poftquam focus non am- plius fuccendebatur, fuperioris contignationis tabulam unam alteramve auferendam curarem 5 imminens enim tabulato tectum contra frigus externum citreas aurantias- que fatis defendit : ila deinde apertura, aére praefertim extenuato et liquido , inter- diu noctuque patet , quo noxii, 3: per hiemem copiofe collecti arbores prefferant vapores , educantur et exhalent; hae vero auram puram defuper - venientem ferre
Simili fere ratione quintae defluvii cauffae medebimur. ^ Maxime autem e re fuerit, fi, fecundo imbre terram inundante, fixae in vafis arbores fub dio flatuantur, et noctu intra tectum iterum referantur, — Sin hoc minus placuerit, aut commode fieri nequiverit , alia res tentanda eíl via ; qua ipfe reficiendis arboribus in area lo- catis alias uti foleo. — Nimirum imbre cadente feneflrarum obítructiones omnes re-. moveo , arboresque ac fingulos earum ramos ipfaque poma , aqua pluviali , hunc in finem excepta, ope penicilli maioris confpergo. Quo fit, ut guttae quidem minus limpidae ex foliis decidant ;.ipfi vero fructus faturate virefcant ; aperti(fimo indicio ; collectum in foliis pulverem lutulentum, qui altius infedit multumque vi- rium vel impediit vel confecit , rore hoc afperfo dilui , adeoque ipfas arbufculas ir- roratas recreari, confirmari atque confílitui. . Si multo tempore in terris non pluit; loco aquae pluviae aliam quamcunque his ufibus deflinavi, ita támen, ut in vafe alferata prius nonnihil tepefceret, ne fuo ramulis frigore officiat, eosque enecet.
Denique cum verna radicum: tonfura iure merito cauífis defluvii huius annu- * mereturshoc una cum damno inde emergente certo certius cavebitur, fi illa refectio vel plane intermittatur, vel conimodiori tempore inflituatur.
Quibusdam etiam annis obfervatum eft, eroffos diu fatis firmiter haerere, eti-
amfi pediculus fubniger ac macer exaruerit, ipfaque tandem poma nigredine tingan-
tur. €auílàm non aliam fuübeffe credo; quam quod aedificium ferius erigitur , mali- que tegetibus quafi poftliminio adumbrantur. Tum enim pruina tam fruges, quam
earum,
Lisgil Carvr XI 5i
earum petiolos adurit qui deinde per hiemem prorfus exfucci et emarcidi fiunt, usque dum fruges denique ipfae ob nutritii humoris defectum fufco marcore iufi- ciantur. Facilius haec , quae dixi, mihi perfuadeo , cum uvas fimile quid paffas effe ipfe viderim, Autumno enim medio thyríi pampinei.;pruina algente flatim ob- riguere , et contorti funt , uvis nondum ulla ex parte laefis : at thyrfis poflmo- dum languefcentibus, baccae quoque flaccefcere, ac putredine refolvi ac vitiari coc- perunt. Idem quoque damnum ex fübita tempeflatis mutatione provenit , —— ubi Rypbeae torpentia [rigora brumae candidus aprica Zephyrus regelacverit aura, et muri praecipue lapidei humore fudaverint 5 uti hoc ipfum alibi iam a. nobis notatum efl. Anno huius faeculi feptimo rarum arbores defluvium paflae funt, vix unquam antea a me obíervatum : ac initio quidem errore quodam , circa curam hiemationis admiffo , id factum mihi perfuadebam; fed VRuENUT ob fimile damnum ab aliis auditae hoc mentem dubio liberarunt, Poma videlicet aurantia maiora, praefertim vero Olyffiponenfia, nec non poma Adami et limones, poftquam poma- ria adapertis feneflris vento infpirabantur ; ante maturitatis tempus, luteum colo- rem ducebant ; tandem vero menfibus Aprili et Maio , nativo planeque aureo ac- cepto, indurata, fucco vacua et immatura um colligebantur, In cauflam huius rei inquirens , non aliam folidiorem invenire potui , quam fervidos diuque urentes aeílatis antecedentis calores , qui effecerunt , ut poma; quae prima ex floribus prae- cocibus enata funt , magnopere grandefcerent , et ante hiemem ferme maturefce- rent, Ad illa vero excoquenda fucco nutritio copiofiore opus erat , qui ingruente autumno fenfim deficiebat, Vehementer autem dubito, rore ea frequentius adfperfo potuiffe confervari , maxime cum hibernaculum undique claufum aura infpirare rarior nequiverit. fli igitur fructus exficcati macrefcebant , fiquidem et pori five vafa , per quae humor ad fupremas usque frondes devehitur , occludebantur , ut adeo ob denegatum fuccum vere adventante neceffario deciderint; quamvis aéri expofiti aliquo prius colore infecti confpi- cerentur.
TRUYca owe mm
m.ocUnocem mc fom
e G 2 CAPF I: XII
$2 HresPzRIDVM NORIMBERGENSIVM
TET TOROENT ECES
— —
Ca pg E
Agit de Quaeftione : Num mala citrea et aurantia , quae in Italia gignuntur , fücco fint magis turgida , quam quae Germania nobis dat ? et, num illa ufu praeítantiora quam haec ? item : Quodnam fit tempus collectionis?
y Vanta noxa , quot quantaque in omni vita detrimenta a prae- iudiciis oriantur , verbis explicari non potefl. Paucis ut multa dicam : Praeiudicia funt fons ille perennis, ex quo omnes errores fcaturiunt : funt damnofa Pandorae pyxis ; ex qua omnis generis mala hominibus funt immiílà, | Nonne quoti- die videmus pueros anilibus nutricularum fabulis enutritos ac perterrefactos ,' etiam cum ad pubertatis annos pervenerint togamque virilem fumferint , lepore ac dama timidiores? Leviffimi motum ac flrepitum folii exhorrefcunt,et propriam fibi umbram nefcio quam larvalem formam imaginantur. Seduli iuventutis praece- ptores , illi praecipue, qui adolefcentiam bonis literis artibusque imbuunt , telles ad- voco, quantum negotii ipfis faceffant ii , quos a praeconceptis opinionibus erroris busque ad veritatis tramitem perducere debent. Plus certe temporis eorum infor- mationi impendendum , quam qui ullo de rebus conceptu nondum funt imbuti. Etenim quo femel eff imbuta recens [ercvabit odorem teffa diu, — Vt difficulter timorem, quo vifa aranea , artificiofo quodam reti mufcas captante; vel mure ridiculo con- fpecto , nonnulli percelluntur, rurfus omittunt ? Quam naufeam multis creat cibus, nunquam antehac deguílatus; quem tamen ubi femel delibarunt, in deliciis poftea habent ; etiamfi proximos fe , co comefo , morti futuros firmiter prius perfuafi e(lent. Sunt autem ifla praeiudicia vel intellectus vel voluntatis, Atque illi quidem oriuntur nunc ex eo, quod nimia quis fui fiducia fretus fal(am opinionem ut cer- tam et indubiam arripit, priusquam in rei ipfius cau(fas accurate fatis inquifiverit: quo fere praecedentia exempla pertinent. — Nunc alterius, quem virum bonum nec errare, aut labi, necnos decipere poffe credimus, auctoritate ducimur , in cuius fen-
tentias utroque, quod dicitur, pede properanter imus , in eorum verba tanquam
oracula iurantes. Atque hinc eft, quod innumeri fcriptores viris doctis vapulant, co quod falfiffimas aliorum nugas ex aliis fideliter in fua fcripta derivent , orbique Et divendant. Atque haec labes eo deterior ell, quo longius a primo auctore receffum , et opinio ab afleclis non adeo perfpicacibus baufta fuerit : erivulis enim cum in fua fere deducant hi imitatores, fervum pecus , maiorem fordium copiam una transfundunt. Sunt autem et quaedam voluntatis vitia , ut mali- tiofa invidia , etfíimilia , quae ut praepropere de rebus iudicemus , nos addu- cunt. Hinc fit ; ut tum res tum ipfos homines frequentiffime vitiorum labisque non unius maximo eorum damno infimulemus , quo fuüfpecti redditi famae utili- tatisque iacturam faciant. Atque in hunc cenfum falfa ifla referenda opinio, auran- tia citreaque mala , quae Germaniam natale folum habent , et fucco et viribus de- ficere, ac corticofa nullius fere ufus effe, Non equidem diffiteor, a ER - non | prorfus
Lissil Caprvr XII. 53
prorfus effe alienum , fi de arboribus fermo fit , quae intra vafa anguíliora arctan- tur 5 aut de iftis, quae loco umbrofo pofitae et aura et libero folis afpectu defrau- dantur , aut in quibus colendis alia culturae pars debitae negligitur, Hae cauffae funt , ob quas minus illa fuccofa , infignique facultatis ac bonitatis portione defti- tuta, Augmento enim eorumque maturitati , et ne ad frugem poma perveniant, iflae plurimum obfunt. ldem vero de malis, ipfius foli hofpitio exceptis ,. quibus nec aéris liber afflatus nec folis radii , neque cetera cultura debita denegantur , vere dic nequit., Et in quorum animis perverfum hoc iudicium infedit , ii vel ignoran- tiae vel invidiae fe obnoxios fciant : Noflris videlicet invident, iftam arborem his quoque in regionibus fcliciffime coli, ex eaque feraciffima fructus nos percipere non crudos et inchoatae tantum, fed perfectae maturitatis fuaviffimosque. Tantum enim abeft , ut noflra poma arantia ad unum omnia , quae illorum criminatio eft, corticofa fint , et exfucca , ut pro certo potius affirmem , eum , qui haec conflante
affeverare non dubitat , aut nulla aut vixxuna arbore pendentia apud Teutonas meos vidiffe ; aut certe falfo perfuafum effe , ex fructibus , quos arbufculae frondis ob- tentu feneflram inumbrantes ferunt , omnia fe cognovifle Hefperidum Germana- rum poma, eorundemque genera varia deguflafle. Adeant Italorum tabernas, co- rumque, qui ex comitatu Tirolenfi, nundinarum temipore Hefperidum nobis aurum venale exponunt 5 redimant fibi mala aliquot tam citrea quam aurantia , quo tan- dem cognofcant, eorum certa genera, Limonum praecipue ,' Cedratorum ac fimi- lium , carnofo obducta cortice, medulla minus fuccofa , ipfam quoque ad nos Ita- liam mittere, Arbores itaque pomorum minus mitium feraces cum fint, non poteft fieri , quin, ubicunque locorum, five in Italia five in Germania, pomario inferan- tur, fructus congeneres ubique fundant.
Qui vero bonas pomisque fuccofis fertiles arbores fuo in plantario plantat, poma mitia multoque fucco gravia legat necefle efl. Fieri equidem interdum flet, ut unus idemque codex aut ramus fructus multum diífimiles creet 5 fed eorum corticofi e floribus cordis enati, illam ipfam ob caufam, deficiente vidclicet folis vi, minus excoquuntur ; multamque in iisdem cruditatis remanet 5 id quod in arbo- ribus intra vafa depactis frequentius obfervatum efl, At non omnium in Germania hofpitantium arborum , pomorumque inde provenientium ; eandem efle conditio- nem , fructus, quos noflra haec tulit terra , artificis manu caelati teflabuntur : plu- rimorum namque imagines, ipfa poma copiofo fucco multaque carne abundaáfíle, oftentaut. ! |
Si quis certo experimento, pomo tamen nondum diffecto , deprehendere cupit, corticofum illud fiet , an fucci plenum ? fciat , e pondere id commodiffime diiudi- cari poffe. Carnofà enim fuccofum pondere multum excedit : quo leviora vero funt, eo craffiore cortice haud dubie vefliuntur.
Alterum, quod citreis noftris aurantiisque hominum error vitium affingit , eft, fucci minus plena adeoque ficciora eadem efle. At falfum hoc effe , oculis, cui volupe eft ; quilibet confpicere valet , modo pomum in tempore decerptum cultro diflecare voluerit. Exíucca enim, fi qua alicubi reperiantur, poma, intempe- flive eadem lecta, et vel horti dominum , vel hortulanum minus eorundem cul- turae peritum arguunt. Nam maturi fructus , ubi iuílo diutius fua ex arbore pen- dent, fenfim marcefcunt, exficcantur tandemque torrefacti prorfus indureícunt.
Tum autem Hefperidum iflaec poma tempeftive decerpimus, cum aurco fuo colore tinguntur, Simul ac enim eo imbuuntur, maturefcunt, Parum vero refert
: G 3 ex parte
S4 HzsprzRIDvM^ NORIMBERGENSIVM
ex parte eadem fubviridia adhuc pallere ; fucci namque funt pleniffima , ubi multa ipforum parte aurum nitet, lllud vero fciendum , noftris in tractibus hos fructus altero demum anno maturitatem aflequi ; et , ubi auctumno circa menfem Octobris flaveícere occipiunt, initio veris demum proximi metenda efle : quae , fi ulterius ab arbore pendeant , nullos fere ufus aut fane exiguos praeflant.
Sunt nonnulli, qui aurantiorum culturae peritiffimi fibi videntur, in ea opinione, necab eadem fe dimoveri patiuntur, cauffam huius exficcationis efle, quod fuccus ex pomo, quod permaturuit , per Ícapum veluti canalem in ramos et ftipitem refluat, Hanc vero fibi falfam falfo imaginantur, cum etiam poma , quae tempore opportu- niffimo demetuntur , et in futuros ufus diutius affervantur , nihilominus fenfim ex- fucca fiant. Nimirüm innumeris cortex meatibus five foraminibus , poros vocant , patet, per quos humor ille paullatim exhalat , et in auras , non vero in flipitem, ex
uo decerpebatur , abit. Flinc Tenara recte monet, fi quis diutius aflervare decer- pra vellet, illa vel fub arena pura, vel furfure vel milio vel fub farina recondenda, et in loco opaco eoque ficco reponenda efle. — Iftam illorum Philofophiam ad aniles fabulas , unde ortum illa traxi(fe videtur, ablegabimus. Infedit animis hominum in- epta iIaec opinio, quando viridis arborum coma ineunte auctumno defluit, omnem fimul liquorem verfus terram defluere , et in radice colligi. Fidem venerandae alias antiquitati adhibeat, qui volet : a me , ut aflentiar, impetrare non potui, Equidem veterem colonorum regulam:
| Ad-ventente die , celebrant quo fefla Sebafli , | plautis bumor aleus arboribusque redit; noftro quoque affenfu comprobare vifi fumus 5. neque id in dubium nunc vocabi- mus , fub veris initium fuccum in fumma etiam arboris cacumina omnesque eius 1amos copiofiorem afcendere ac transfundi ; imo in cauffam huius rei inquirentes, il- lam etiam confirmare fatagemus: Sol enim altiora caeli tenens, plures fpargit radios; qui humores, frigoris vehementia depreflos , ut fupremas arbuti partes petant, denuo . excitant ; inde et cum Phoebi afcenfu ifli augentur, atque cum fol eft altiffimus, fru- tices quoque udo humore maxime abundant; foliaque et flores et fructus creant. At enim vero ubi cum fole retrogrado dies decrefcunt , fuccus quoque arborum nati- vus paullatim decrefcit ; fuperítes vero tum frugibus tum ipfi ligno nutrimentum praebet ; eademque alit atque durante hieme fovet. Ft quo depreffior terraeque vicinior Phoebus ire folet, eo minor fucci copia ad arbufla et frondes defertur 5 do- nec eo deficiente, | —— —— frondes autumno frigore tactas : Jamque male haerentes alta vapit arbore -veutus Non itaque perfpicere valeo ,, ut humor per tenuiffima ramorum filamenta ad radi- cum usque fibras recurrat. | | Ceterum illud veriflimum effe comperi , poma noflra tam citrea quam auran- tia, quamvis fucci pleni(fima fuerint, arboresque in terra pomarii optime inílructi ea- que fertiliffima peregrinentur, nullum tamen femen aut grana reddere. Aut fi qua generant , non ita tument , uti in hortis Italicis enata : rudimentum enim tantum erani eft, quod interdum confpicimus, non vero femen perfectum, nedum maturüm , et quod novis inde arboribus ferendis | lerviret,
É CAPPT IHE
Lisgarl Carvr XIII. 5
- p, PUUPLPPE
Malorum Medicarum morbi, horumque - curatio.
Ner Ihil quidquam , utcunque etiam nobis videatur , adeo vali- Tac » dum eft, adeo firmum ac flabile , ut ab exitio fe et inte.
il/«J. ritu vindicare poffit :: nihil , quod nullo unquam cafu lae-
datur, atteratur : imo cuncta prorfus denique abolentur. Idque homo , rerum creatarum omnium uti poftrema ita perfectiffima , fiquidem folus is ratione praeditus eft , fuo fatis exemplo confirmat, Eius imperio terram fubiecit DEVS O. M. ut dominaretur in animantia terreílria, ct in pifces aquatiles 5. tradidit ei vaftum Oceanum ; aves in aére fummo nidulantes, ufibus eius conceffit, omniaque humi repentia, Corpus ipfius ftupendi operis miraculum eft, five, quibus fulcris innitatur , confidere- mus, oflà nimirum , eorumque formam ac flructuram , ut carne illa atque cute tegantur, venas item, arterias , nervos, vafa lymphatica, quorum ope et fanguis et chylus et ferum per corpus integrum difpenfantur 5 five ipfa vifcera , fanguini ex- coquendo et fuperfluis reiciendis prudentiffime ordinata, contemplemur, Ce:c- brum quoque , accuratiori mentis trutina ponderatum , utpote ex quo tanquam cx admiranda fpirituum animalium ofhcina , hi ad omnia fenfuum organa animanda fapienti(fime diffunduntur, luculentiffimo Creatoris O, M, .potentiam pariter ac fapientiam teftimonio comprobat , nosque, ut tanta haec beneficia admiratione ftu- . pentes gratiffima mente nunquam non celebremus , commonefacit, Hoc tamen naturae miraculum , cuius perfectioni nihil omnino deelle videtur , languidum ri- hilominus eft, ac fragile, morbisque mille et mortibus non unis obnoxium , ita ut poft exitiofum generi humano Adami lapfum concinna iftaec membrorum difpo- fitio ac concordia amica facile diffolvatur , turbetur , ipfumque corpus minimis mo- mentis penitus evertatur. Quoties membra inopinato luxamus , crus frangimus , aut articulum extorquemus ? quoties mufculos partesque corporis torofas quaff»- mus ; quoties fphacelo, cancro aut putredinecorruptae abfumuntur ?. Nonne cutem morbilli, varioli, fcabies ; puftulae , fimilesque hofles , infectorum denique varia genera infeflant ac deformant? Nec paucioribus, imo longe plurimis morbis vifcera quoque interiora afficiuntur, ^ Quos quantosque interdum vehementior cordis pal- pitantis vivacitas ac pulfus edit ? — Quos cordis angores experiuntur aflhmate five dispnoea laborantes? quam periculofa eft peripnevmonia et phthifis? quam difficul- ter ab aqua intercute, hydropem morbum nominant, corpusliberatur? quam gravis, ubi lienis affectus turget? quam mifer ille, qui nulla ciborum cupiditate aut appeten- tia tangitur ? Nonne impedita ciborum in ventriculo concoctio lerna et fecunda in- firmitatum mater eft? quot dolores pariunt colicae paffiones,dyfenteria, alvique fo- lutae profluvium? quot lapides intra veficam et renes enati? Catarrhi, rhevmatum, pituitae curfus, apoplexiae denique fons et origo in cerebro quaerenda. Qs : lumina,
S6 HrsrzRipvM NogIMBERGENSIVM
lumina, quae mentis feneflram non male dixeris , levis aliqua ftipula adimit et aeter- na mulctat nocte: fàflidiofiffimus aurium fenfus vehementioris foni allapfu fi non plane aufertur, ita tamen creberrime laeditur , ut mare ae(luans aut horrendos tu- barum fonitus miferi audire fibi videantur: Linguae ufum balbuties impedit: gu- ftum pariter et olfactum non habent, quibus gravedo incommodat: | et ut paucis multa dicam , omnium omnino membrorum nervi debilitantur, torpent , facilius vi- tiantur quam fanantur, — Quae omnia ad corporis totius deflructionem tendunt, mortemque acceleran. — Neque folus homo adeo mifer eft et fragilis: fed, quem- admodum cuncta terrae animantia, aves item ac pifces, infinitam fapientiflimi Con- ditoris potentiam celebrant: (aeque enim artificiofa corporum conflructio, eadem- que fuo genere non minus perfecta , in iis confpicitur , quam in homine: ) ita et non paucioribus morborum cafibus corripiuntur. — Obfervarunt diligentes naturae interpretes ; plura eorum tam ex quadrupedum quam alitum genere, ab animalculis, eorundem hoftibus perpetuis, vermibus, pediculis aliisque infectis impeti , divexari, abfumi necarique. Inveniuntur equidem et in his, quae longaeva ad multos annos vitam producunt, hominisque aetatem transgrediuntur. — Cervum Plinius centefi- mum vivendo annum fuperare aflerit: | ld quod inde multis credibile videtur, quod cervi capti memorantur armillati ; armillo vero nominainfcripta legebantureorurmi, qui iam olim defuncti torque iflos ante aliquot aetates donaverant, ^ Accipitrem feptem vitae faecula implere, Aegyptiorum fide Aelianus refert: — mihi tamen haec narratio fubleflae fidei videtur. | Ex pifcium genere Lucium, quem regem atque. ty- ramum aquarum Yalutant, vivaciffimum elfe, praeter alios Gefnerus et Vlyffes Aldro- vandus tradunt, Lucium Friderici II Imperatoris memorantes, quem in ftagno quo- dam (verba funt Aldrovandi) vixiffe CCLXVII annos ex annuli aerei, quem, cum flaeno eum Imperator inderet, in branchiis fub cute abdiderat , infcriptione Graeca colligitur, cuius tenor talis eft : — Ego fum ille piícis huic flagno omnium primus impofitus per mundi rectoris Federici [I manus, die quinto Octobris. Fuitenimin- ventus ifte annulus in capto eo Lucio anno Salutis MCCCCXCWZI, ut teflatur Con- radus Celtes , referente Gefnero in fua epiftola nuncupatoria, | Haec Aldrovandus, Haec utut fint, pauca tamen ex omni animantium genere viyacitatem fuam. usque in tot annos prorogant; et vivaciffima tandem a mortis lege itidem nequaquam funt exemta , etiamfi nec naífa nec hamo capta, nec hominibus in cibum cedant, Imo ne rupes quidem duri(fimique filices perdurant: fracti comminuuntur ac edace rcrum tempore abolentur.. Siitaque , fecundum Poétam,
mors etiam [axis marmoribusque evenit ;
eo minus mirandum , gramen quoque terreflre ac flores amoeniffimos , quos omni Salomonis fplendore fPlendidiorms elle Chriftus Servator Optimus afferit , brevi mar- cefcere, — Ne quid dicam de floribus malvae horariis aliisque , qui quo die. mane oriuntur , eodem iterum ante folis occafum decidunt. — Arbores quoque non trun- ci valentes , non capita inferta nubibus , non viror quarundam perennis , cum aliae nudae ftent et fine honoribus , non foetus delicati , a morbis immunes praeftant ; qus imo et hae pariter arentes tandem emoriuntur. E re itaque effe duxi, fi prae- enti hoc capite in aurantiarum citrearumque morbos eorumque cauflas diligentius inquirerem, et quod illis remedium medeatur, accuratius indicarem, ^ Eo autem maiorem a fedulis Hefperidurm cultoribus gratiam me initurum confido , quo dif- ficilior teneriorum harum arbufcularum apud nos cultura eft, priusquam folo
peregrino
Lassxa L-GCarpvr XIIT: -5 $7
peregrino depofitae auram ferre acriorem, et aquam bibere ambiguam adfüefcant. Ra- dii enim folares, uti iam aliquoties dictum, heiclocorum non ita vehementes fu ntquam illis in regionibus, ubi tanquam in folo patrio educantur. Quoniam vero morbos ea- rundem non paucos variae tempellates apportant, coloni curiofi atque cauti erit, ipfas frequentius arbores contueri quo vitiain tempore deprehenía , ut poteft, tempellive decine: fummoveatque. Exfudatinterdum Medica malus gummofas lacrimas ; quae non aliunde funt, quam a vitiofo noxioque fucco , quem per minutas corticis rimulas five poros per fe ipía na- turae inflinctu egerere conatur. Saeva haec gummae flilla, e c xs medio vel fupe- riore defluens, liquida fere eft ; tandemque arefcit, et , nifi medicinam feceris, univer- fam non raro arborem necat. Gumminanti eiusmodi citro diuturnam utiliter confuc- tudinem fic mederi affirmat Celeberrimus P.Ferrarius: Saevam , inquit , gemmae flil- lam, crudelemque lacrimam, non cito arefcentem, ut eft in proverbio, fed pau'atim arefacientem, cultro diligenter abradit (confuetudo: ) deinde refinatae cerae illitu exitia- lem fcatebram obflruit, et nocenter lippum oculum falubriter caecat. Aft compertum mihi eft, poftquam gumma haec refinata induruit, cultri ac rafurae ufum fere noxium eífe, cum fieri non poflit, quin cortex laedatur: eo autem incifo copiofior cum vitio- fo fincerus humor deftillat, ipfiusque vis ac vita flirpis fenfim dilabitur, Hiulcumita- ue et gummantem librum linteo iterum iterumquehumectato circumligo;ut gumma a folis calore indurata molliatur, et liquida dein inductoque lentore cerea abflergatur. Tum demum manans arboris ulcus, dispone hocinfederit, cultro purgatum fufluli ac cera refinata illita perfanare non inutiliter nec incaffum ftudui. ^ Cum anno 1705. nimbofa ac plus folito algida veris tempora inciderent, piceae eiusmodi flillae minores, margaritarum inflar, in ima fcapi parte, palmae altitudine a terra, hinc inde haerentes, morbi contracti indicium fecerunt, — De cauffà huius rei folicitus, corticem mollem, friabilem , lentoque ac elutinofo humore a ligno folutum deprehendi, ^ Eum itaque circum circa abiunxi eousque , dum incolumis liber, ac nativa duritie vegetus cflet. Dein vero, quandoquidem foliorum decor integer erat , necdum pallore flaccidus,qua- dro e ligno parato , quod ultra Ípithamam cum morbido integrum tegeret, flipitem concludendum, humoque pinguiore laetificandum curavi, fucceffu adeo profpero, vt arbufculas viridantes, utpote quae novas etiam intra terram et vafa ipfis addita radicc: agerent, falubriter feliciterque confervarem. —— At dicet aliquis: anarborcortice dc- nudata nihilominus vivere, ac multo virore nitere poffit; cum plurimis experimentis compertum fit, frondes ac folia brevi marcefcere, arboreimque ipfim emori, ubi trun- cum quis inferioremqueeius partem decorticaverit: nam füccoper corticis tenuiflimas fibras afcendente, vitamque largiente, illa deflituitur. —. At enim vero, noxia illa arbo- rum decorticatio, de qua pluribus poftmodum agetur ; ab omnimoda radicum putie- dine et corrupta fubflantia ortum habet: unde dum fuccum hae adflipitem et frondes parcum, et denique nullum prorfus, deferunt , ficco illas languore conficiunt. — Ala
' vero tum res erat, radicibus videlicet nulla labe affectis, udoque fanguine aBundanti-
bus. Meum hic non eft disquirere, num per medullam humor omnem arboris mo- lem alens ad ramos,frondes ac folia diffundatur? ^ Certum fane eft, vivereeam dem- to etiam cortice. Nec minus ex terraquae arbori ope quadrilignei nova aggefla;prae- ter vitiofam, et multam fcapi integri partem contegit,itidem nonnihil eam nutriri cer- toconílat: fibrae enim tandem ex libro enafcuntur , quae vires arbufculae multum debilitatas ac fere confumtas pleniffime reflituunt, Tempeflive itaquefi malum hoc cavere et avertere curae erit, cortici fectionem, quaein arboribus alias frugif:ris ufita- tiffima efl, cultro infligendam curabis, ^ Cauffam huic vitio dedifle urentem frigore E | | H tem-
*
sq Hzsrg£RIDvM NORIMBERGENSIVM
tempeflatem perfuafum habeo ;. vel potius aquae frigidioris adfperfionem, quae nimia
malos medicas ex hibernaculi clauftris exemtas, ac caelo iterum patentiori donatas, in- tempeftive coloniirrorant: quafi parum aut nihil referat, frigida fit dies, an calida, A- deo inconfideratumjiners ac nullius confilii eft agreftium hoc hominum genus. Abun- dantem ergo humorem cum radices infugant, et ad flirpem transmittant, qui tempe- flate horridiore, a fole nondum adeo vehementi, haud fatis excoquitur , nedum ut ad altiora et nova germina protrudenda agitatus animetur: hinc crudus ille ac vitiatus, quamcunque contigerit partem, exulcerat, ficque fuo fe fudore arbos amburit,
Eft et alius morbus, cum cortice;poftquam hic aridus in plurimas fifluras dehifcit, ac per fumma trunci dependet, lignum oinnino denudatur.